Η Αποστολική Βιβλιοθήκη στο Βατικανό

Από κάθε άποψη η Βατικανή Βιβλιοθήκη υπερέχει όλων των ιταλικών βιβλιοθηκών αλλά και αυτών του Βορρά, τόσο σε επίπεδο πλούτου όσο και σε αρχιτεκτονικό σχεδιασμό ως τα τέλη του platina215ου αιώνα. Μολονότι ιδρυτής της βιβλιοθήκης θεωρείται ο πάπας Νικόλαος Ε΄ (1447-55), ειδικό χώρο για τη φύλαξή της εξασφάλισε ο πάπας Σίξτος Δ΄ (1471-84) ήδη από το 1471. Αμέσως μετά την αναρρίχησή του στον παπικό θρόνο, ο βεστιάριός του ανέθεσε σε πέντε αρχιτέκτονες την ανέγερση κτίσματος για την οργάνωση της βιβλιοθήκης, ωστόσο το αρχικό σχέδιο ατόνησε και για τρία χρόνια δεν παρατηρήθηκε καμία κίνηση προς την κατεύθυνση αυτή. Ο διορισμός όμως του Bartolomeo Platina στη θέση του προϊσταμένου της βιβλιοθήκης (28 Φεβρουαρίου 1475) έδωσε νέα πνοή στο αρχικό σχέδιο.

Στα χρόνια του πάπα Σίξτου Δ΄. Η θέση που επιλέχτηκε για να στεγαστεί η βιβλιοθήκη ήταν το ισόγειο κτίσματος που είχε ανεγερθεί στα χρόνια του πάπα Νικόλαου Ε΄ και χρησίμευε ως βοηθητικός Vatical library old floorplanαποθηκευτικός χώρος. Πρόκειται για ένα ορθογώνιο στενόμακρο κτίσμα, χωρισμένο σε τέσσερις συνεχόμενες αίθουσες, οι δύο από τις οποίες συνδέονται με δύο ανοίγματα. Η κεντρική είσοδος προς τη βιβλιοθήκη ανοίχτηκε από το Cortile del Papagallo και πρόκειται για μία βαρύτιμη πύλη με μαρμάρινο θύρωμα, που στέφεται από το έμβλημα του πάπα Σίξτου Δ΄. Η διαμερισμάτωση του χώρου περιλαμβάνει τη Λατινική Βιβλιοθήκη, την Ελληνική Βιβλιοθήκη, την Κρυφή Βιβλιοθήκη και την Ποντιφική Βιβλιοθήκη. Στη βορινή πλευρά υπήρχαν πέντε υαλοστάσια που έβλεπαν προς το Cortile del Belvedere, ενώ από τη νότια υπήρχε ένα μόνο παράθυρο, που φώτιζε την αίθουσα της Ελληνικής Βιβλιοθήκης.

Στην πρώτη αίθουσα, η οποία συνόρευε με το ελληνικό τμήμα της βιβλιοθήκης, ταξινομήθηκαν οι λατινικοί κώδικες και τα αρχέτυπα. Στην Κρυφή Βιβλιοθήκη ταξινομήθηκαν τα πλέον πολύτιμα χειρόγραφα και άλλο υλικό, ενώ στην Ποντιφική Βιβλιοθήκη θησαυριζόταν το αρχείο (Regesta). Η αίθουσα αυτή, επονομαζόμενη από το 1512 intima et ultima secretior bibliotheca, φαίνεται πως φύλασσε ό,τι πολυτιμότερο σχετίζεται με την Αποστολική Έδρα και την ιστορία της. Σύμφωνα και με την άποψη του Platina, η βιβλιοθήκη έπρεπε να είναι άρτια οργανωμένη και παράλληλα να διακρίνεται για την αισθητική της, σύμφωνα με τον ρόλο της ως Κιβωτού της Χριστιανοσύνης.

Για την εσωτερική αρχιτεκτονική και διακόσμηση της βιβλιοθήκης επιλέχθηκαν εξειδικευμένοι καλλιτέχνες και τεχνίτες από όλα τα ιταλικά κέντρα: για τα υαλοστάσια οι υαλοπίνακες παραγγέλθηκαν στα εργαστήρια της Βενετίας και η επεξεργασία τους ανατέθηκε σε κάποιον Γερμανό ονόματι Hermannus. Για την επιτοίχια διακόσμηση το παπικό περιβάλλον εμπιστεύθηκε τους Φλωρεντινούς αδελφούς Ghirlandaio και τον Melozzo da Forlì. Η κεντρική είσοδος περιεβλήθη με μαρμάρινο θύρωμα, το οποίο ξεχώριζε για τα 95 ορειχάλκινα διακοσμημένα καρφιά του και για άλλα διακοσμητικά που χάθηκαν στον χρόνο.

Η διακοσμητική παρέμβαση των αδελφών Ghirlandaio μπορεί μερικώς να ανασυσταθεί: οι άκρες του θόλου καλύφθηκαν από κλασικού ύφους γύψινα, επιχρωματισμένα με σκούρα χρώματα, ενώ στη σύνδεση των θόλων Melozzo da Forlì 001μεταξύ τους είχε σχεδιαστεί μια διακοσμητική σύνθεση ή το έμβλημα του πάπα Σίξτου. Πρόσθετα στοιχεία της σύνθεσης αποτελούσαν οι απεικονίσεις αρχαίων φιλοσόφων κυρίως και Πατέρων της Δυτικής Εκκλησίας.

Ο τοίχος απέναντι από την κεντρική είσοδο και αριστερά της, μεταξύ των δύο υαλοστασίων που βλέπουν προς το Αίθριο του Belvedere, φιλοξενούσε τη νωπογραφία του Melozzo da Forlì που χρονολογείται στα 1477 και προοριζόταν να μνημονεύει τη θεμελίωση της βιβλιοθήκης του Σίξτου Δ΄. Στον ένθρονο πάπα απεικονίζονται ως συμπαραστάτες οι καρδινάλιοι Pietro Riario και Giuliano della Rovere, ενώ στα πόδια του γονυπετής εικονίζεται ο νεοδιορισθείς υπεύθυνος της βιβλιοθήκης Bartolomeo Platina. Με το δάχτυλό του ο Platina δείχνει μία επιγραφή, η οποία εξυμνεί την προσφορά του ποντίφικα στην πόλη της Ρώμης και αφορά όχι μόνο κατασκευαστικά έργα (εκκλησίες, γέφυρες, βρύσες), αλλά και την εγκαθίδρυση της βιβλιοθήκης στο παλάτι του Βατικανού. Η διακόσμηση της αίθουσας της Ελληνικής Βιβλιοθήκης δεν έχει διασωθεί, αλλά τα κατάλοιπα των νωπογραφιών δεν αφήνουν αμφιβολία πως τα τόξα μεταξύ των απολήξεων των σταυροθολίων διακοσμήθηκαν με τον αντίστοιχο ζωγραφικό σχεδιασμό της Λατινικής Βιβλιοθήκης.

Η φιλοσοφία της λειτουργίας της. Οι τέσσερις αίθουσες της Βατικανής Αποστολικής Βιβλιοθήκης αριθμούσαν πέντε συστοιχίες βιβλιοστασίων και 42 συνολικά έδρανα, το καθένα από τα οποία πρέπει να vatican library desks planείχε μήκος 9 μ. περίπου. Έτσι, παρείχε τη δυνατότητα εξυπηρετήσεως περίπου 400 ατόμων, προδιαγραφές οι οποίες ταίριαζαν απόλυτα με τις προθέσεις του Σίξτου Δ΄, που προσέβλεπε στην οργάνωση μιας βιβλιοθήκης η οποία να ικανοποιεί τις αναζητήσεις και τα ενδιαφέροντα κάθε ανθρώπου των γραμμάτων. Δεν επρόκειτο δηλαδή για κλειστή βιβλιοθήκη, ούτε για ρητορική διακήρυξη του πάπα, καθώς ήδη από την εποχή του Platina μεγάλος αριθμός σπάνιων κωδίκων τελούσαν υπό δανεισμό, όπως μαρτυρεί το κατάστιχο Αρχείο Δανεισμού. Η επιθυμία του Σίξτου Δ΄ έγινε απόλυτα σεβαστή και από τους διαδόχους του, κάτι που ενισχύεται και από την εντύπωση που προκάλεσε στον Montaigne η επίσκεψή του στη βιβλιοθήκη περίπου έναν αιώνα αργότερα, το 1581.  

Η βιβλιοθήκη του πάπα Σίξτου Ε΄. Με την ανάρρησή του στον παπικό θρόνο το 1585, ο Felice Peretti, Σίξτος Ε΄ (1585-1590), θέλησε να εντάξει τη βιβλιοθήκη Vatican Library facade Sixtus Vστα μουσειακά διαμερίσματα και στις γαλαρίες του Βατικανού και να τους προσδώσει ακόμη μεγαλύτερη αίγλη. Έτσι το 1587 ανέθεσε στον αρχιτέκτονα Domenico Fontana να σχεδιάσει μία νέα βιβλιοθήκη, με καθαρά αναγεννησιακά πρότυπα, που να αντανακλά τόσο τον πλούτο της συλλογής, όσο και τον ρόλο της στη διαιώνιση της γνώσης. 

Η αίθουσα εκτείνεται από το Cortile del Belvedere με δυτική κατεύθυνση και συνορεύει με τις στοές που συνδέουν το Belvedere με το ανάκτορο του Βατικανού. Σχεδιαστικά, η βιβλιοθήκη είναι διηρημένη σε δύο κλίτη, που διαμορφώνονται από έξι πεσσούς στον άξονα της αίθουσας, οι οποίοι και στηρίζουν τα σταυροθόλια, ενώ στους δύο πλευρικούς τοίχους έχουν ενσωματωθεί επτά υαλοστάσια μεγάλων διαστάσεων.

Το σκεπτικό του σχεδιασμού της βιβλιοθήκης συνίσταται στο ότι δεν πρόκειται απλά για ένα αναγνωστήριο-βιβλιοθήκη, αλλά για μία βιβλιοθήκη-σύμβολο και θήκη βιβλίων: όλες οι επιτοίχιες επιφάνειες είναι καλυμμένες με τοιχογραφίες, όπως και τα ερμάρια που λειτουργούν ως βιβλιοστάσια.   

Στις τοιχογραφίες που επιμελήθηκαν οι Cesare Nebbia και Giovanni Guerra, οι παραστάσεις γεφυρώνουν την ελληνορωμαϊκή με τη χριστιανική παράδοση και απεικονίζονται μυθικά πρόσωπα δίπλα σε βιβλικά Vatican Library Interiorκαι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Ηρακλής με τον Ερμή και ο Αβραάμ με τον Μωυσή. Τις προσωπογραφίες πλαισιώνουν αναπαραστάσεις ιστορικών βιβλιοθηκών, όπως της Βαβυλώνας και της Αλεξάνδρειας, αλλά και συνθέσεις από Συνόδους όπως της Νικαίας, της Εφέσου και της Χαλκηδόνας. Στις δύο εσωτερικές πλευρές της αίθουσας και ακριβώς στον άξονα, εποπτεύουν τον χώρο ο Αδάμ από τη μία πλευρά και ο Χριστός από την άλλη.

Τα βιβλιοστάσια της νέας Αποστολικής Βιβλιοθήκης στο Βατικανό διαφέρουν από όλες τις άλλες ιταλικές βιβλιοθήκες, με εξαίρεση το Studiolo του Urbino. Πρόκειται για ξύλινα ερμάρια, που περιβάλλουν τους πεσσούς και καλύπτουν όλες τις ελεύθερες επιτοίχιες επιφάνειες, σε ύψος που άγγιζε τα 2,20 μ. Τα ταμπλαδωτά φύλλα είναι επιζωγραφισμένα με κεντρικό θέμα το οικόσημο του πάπα και στέφονται από ένα πλούσιο γείσο, ενώ εσωτερικά τοποθετήθηκαν ράφια στα οποία ταξινομήθηκαν τα βιβλία. Ένα δεύτερο εσώφυλλο, με πλαίσιο και μεταλλικό πλέγμα, χρησίμευε ως προστατευτικό, σε περίπτωση που άνοιγαν τα εξωτερικά φύλλα για λόγους εξαερισμού (Αρχιτ., 303-314).

Επωνυμία: Biblioteca Apostolica Vaticana
Ιστορικό πλαίσιο: Αναγέννηση
Τόπος: Βατικανό
Αρχιτέκτονας: Domenico Fontana
Αποπεράτωση: 15ος/16ος αι.
Αναφέρει: Αρχιτεκτονική
Η αρχιτεκτονική του Μουσείου της Αλεξάνδρειας
Εικόνες
Γενική άποψη της Αποστολικής Βιβλιοθήκης του Βατικανού στα χρόνια του Σίξτου Ε', με τις τοιχογραφίες των Cesare Nebbia και Giovanni Guerra.
Melozza da Forli, ''Ο πάπας Σίξτος Δ΄ διορίζει τον Bartolomeo Platina προϊστάμενο της βιβλιοθήκης'', νωπογραφία, 1477, Πινακοθήκη του Βατικανού, Βατικανό.
Κάτοψη του ισογείου τμήματος του Βατικανού παλατιού, που αποτυπώνει τους χώρους της βιβλιοθήκης όπως διαμορφώθηκε τα χρόνια του πάπα Σίξτου Δ'. Σχέδιο από την έκδοση Letaroully, 'Le Vatican', Paris 1882.
Η πρόσοψη της Αποστολικής Βιβλιοθήκης του Βατικανού που ανεγέρθη από τον πάπα Σίξτο Ε΄, 1587-89.
Κάτοψη της Αποστολικής Βιβλιοθήκης στο Βατικανό με θεματικό χαρακτηρισμό της ζωγραφικής επιτοίχιας διακόσμησης.
Από την έκδοση: Platina, «Vitae Pontificum», Βενετία, Philippus Pincius, 1504.
Σημειώσεις: Ο Domenico Fontana είναι ο αρχιτέκτονας της νεότερης βιβλιοθήκης του 16ου αι. Υπήρξε και προηγούμενη φάση της βιβλιοθήκης στα χρόνια του πάπα Σίξτου Δ΄, τον 15ο αι.
Άδεια χρήσης: In Copyright (InC)
Δικαιώματα: Το σύνολο του περιεχομένου του παρόντος διαδικτυακού τόπου αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία του Κ. Σπ. Στάικου και των συνεργατών του. Το εικαστικό υλικό προέρχεται από την προσωπική συλλογή του Κ. Σπ. Στάικου και ο ίδιος είναι κάτοχος των σχετικών δικαιωμάτων που απαιτούνται για τη δημόσια προβολή και διάθεσή του.
Εμφανίζεται στις συλλογές:Αρχιτεκτονική
Προβολή λιγότερων