Η Βιβλιοθήκη του Πανταίνου

Ακριβώς στην καρδιά της Αθήνας, κατά μήκος της Οδού των Παναθηναίων και στα όρια της Αρχαίας Αγοράς, χτίστηκε μεταξύ 98 και 102 μ.Χ. μια βιβλιοθήκη που αφιερώθηκε στους Αθηναίους και στον αυτοκράτορα Τραϊανό. Κτήτορας της βιβλιοθήκης ήταν ο Τίτος Φλάβιος Πάνταινος, γιος του Φλαβίου Μενάνδρου, διευθυντή ίσως κάποιας (φιλοσοφικής) σχολής. Σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή, η δωρεά περιλάμβανε όχι μόνο το κτίσμα της βιβλιοθήκης και τα βιβλία αλλά και τις περιβάλλουσες στοές και το περιστύλιο, ενώ τέλος διευκρινίζεται ότι στο εγχείρημα συνέβαλαν οικονομικά και τα παιδιά του Πανταίνου, ο Φλάβιος Μένανδρος και η Φλαβία Σεκουνδίλλα.

Πρόκειται για ένα ασυνήθιστα ασύμμετρο σύμπλεγμα κτισμάτων, το οποίο ορίζεται από τρεις στοές: η μία κατά μήκος της Οδού των Παναθηναίων, η άλλη απέναντι από τη βορινή πλευρά της Στοάς του Pantainos lib floorplanΑττάλου και η τρίτη που έβλεπε προς την οδό μεταξύ της Ελληνικής και της Ρωμαϊκής Αγοράς. Η κύρια είσοδος της βιβλιοθήκης βρισκόταν στην πλευρά της στοάς της Οδού των Παναθηναίων, στην πορτοσιά της οποίας είχε χαραχτεί η κτητορική επιγραφή, και οδηγούσε μέσα από έναν στεγασμένο χώρο στο προαύλιο. Το συγκρότημα της βιβλιοθήκης αποτελού­σαν πιθανότατα οι τρεις αίθουσες που άνοιγαν προς το προαύλιο, η πρόσοψη των ο­ποίων οριζόταν από μία κιονοστοιχία αντίστοιχα. Στο κέ­ντρο του προαυλίου αυτού προστέθηκε αργότερα περιστύλιο, το οποίο δεν αποκλείεται να εξυπηρετούσε κατά εποχές λειτουργικές ανάγκες της βιβλιοθήκης (υπαίθριο ανα­γνωστήριο και βιβλιογραφείο). Η επικοινωνία μεταξύ των στε­γασμένων χώρων γινόταν μόνο μέσω του προαυ­λίου. 

Σύμ­φωνα με το τοπο­γραφικό σχέδιο που δημοσιεύε­ται στο βιβλίο του Τζ. Καμπ (J. Camp), υπήρχε προς τη βορινή πλευ­ρά μια ακόμη δυνατότητα επι­κοινωνίας με το εσωτερικό της βιβλιοθήκης, μέσω στεγασμέ­νου και πάλι χώρου που κατέληγε στη στοά που βρισκόταν μεταξύ της Ελληνικής και της Ρωμαϊκής Αγοράς. Το οικοδομικό τετράγωνο συμπλήρωναν διάφορα κτίσματα που λει­τουργούσαν ως καταστήματα, με πρόσοψη προς τις τρεις στοές.

Η βιβλιοθήκη του Πανταίνου αντιπροσωπεύει, απ’ όσο γνωρίζουμε, την πρώτη αυτόνομη δημόσια αθηναϊκή βιβλιοθήκη, που δεν είναι δηλαδή προσαρτημένη σε γυμνασιακά συγκροτήματα ή Pantainos lib reconstructionφιλοσοφικές σχολές. Η χάραξη της επιγραφής σε κυμάτια και οι ταινίες του θυρώματος μας επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι η ανέγερσή της έγινε στα θεμέλια ενός αρχαιότερου συ­γκροτήματος, το οποίο δεν αποκλείεται να ήταν κάποια φιλοσοφική σχολή που ίσως δίδασκε ο πατέρας του Φλαβίου Πανταίνου, ή πιθανόν και ο ίδιος. Δεν αποκαλύφθηκε κανένα στοιχείο που να προσδιορίζει την οργάνωση του χώρου της βιβλιοθήκης ως προς τα βιβλιοστάσια και τον γενικότερο διάκοσμό της, εκτός του ότι το δάπεδο και οι τοίχοι, τουλάχιστον στη μεγάλη ορθογώνια αίθουσα με τους πέντε κίονες της πρόσοψης, ήταν επενδεδυμένοι με μάρμαρο. Τμήματα ενός αγάλματος του Τραϊανού που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη και το οποίο χρονολογείται μετά το 102 μ.Χ., μαρτυρούν ότι στον χώρο λατρευόταν ο Τραϊανός ως Τραϊανός Γερμανικός Δακικός (Traianus Germanicus Dacicus) —μετά τη νίκη του επί των Δακών. Τη βιβλιοθήκη κοσμούσε και το άγαλμα κάποιας άλλης μάλ­λον θεότητας, από τη βάση του οποίου προκύπτει πως το ανάθημα είχε αφιερωθεί από τον ιερέα Ηρώδη Αττικό τον Μαραθώνιο.

Τη λειτουργία της βιβλιοθήκης όριζε κα­νο­νισμός χαραγμένος σε μαρμάρινη στήλη ή ενσωματωμένη επιτοίχια πλάκα που γράφει:

 ΒΥΒΛΙΟΝ ΟΥΚ ΕΞΕΝΕΧΘΗΣΕΤΑΙ
ΕΠΕΙ ΩΜΟΣΑΜΕΝ

ΑΝΥΓΗΣΕΤΑΙ ΑΠΟ ΩΡΑΣ ΠΡΩΤΗΣ
ΜΕΧΡΙ ΕΚΤΗΣ

Πρόκειται προφανώς για μη δανειστική βιβλιοθήκη, το προσωπικό της οποίας υπάκουε σε κάποιον εσωτερικό κανονισμό, βάσει του οποίου καταρτίστηκε και Pantainos lib inscriptionτο σκεπτικό της λειτουργίας της. Πολλά ερωτήματα μένουν αναπάντητα ως προς τον κτήτορα της βιβλιοθήκης και τη συλλογή των βιβλίων που δώρισε στους Αθηναίους. Δεν γνωρίζουμε τίποτα σχετικό με τα μέλη της οικογένειας του Πανταίνου, ούτε όμως και για την ιδιότητα του πατέρα του. Κατά τον Τ.Λ. Σίαρ (T.L. Shear) θα μπορούσε να ταυτιστεί ο χορηγός Πάνταινος με τον επώνυμο Αθηναίο άρχοντα [Π]άνταινο Γαργ[ήττιο], ενώ σύμφωνα με την άποψη του Μπ.Ντ. Μέριτ (B.D. Meritt) αποκλείεται η αθηναϊκή προέλευση του Πανταίνου. Αγνοούμε επίσης κατά πόσο τα βιβλία που κατέληξαν στη βιβλιοθήκη προέρχονταν από κάποια συλλογή του πατέρα του ή αγοράστηκαν αποκλειστικά για τον σκοπό αυτόν. Επίσης ο τίτλος που έφερε ο κτήτορας Φλάβιος Πάνταινος, ο οποίος μνημονεύεται ως ιερεύς Μουσών Φιλοσόφων, δεν αναγράφεται σε καμία άλλη αθηναϊκή επιγραφή, ενώ η Μούσα της Φιλοσοφίας αναφέρεται από τον Πλάτωνα (Πολιτεία, 548c) (Αρχιτ., 118–122).

Επωνυμία: Βιβλιοθήκη του Πανταίνου
Ιστορικό πλαίσιο: Αρχαιότητα
Τόπος: Αρχαία Αγορά Αθηνών
Αποπεράτωση: 98-102 μ.Χ.
Αναφέρει: Πρόσωπα
Τραϊανός, Ρωμαίος αυτοκράτορας
Πλάτων, φιλόσοφος
Εικόνες
Κάτοψη της βιβλιοθήκης του Πανταίνου με τις περιβάλλουσες στοές, σύμφωνα με τον Γ.Μπ. Ντίνσμουρ, Τζ.
Αναπαράσταση του μαρμαρόστρωτου δρόμου που συνέδεε την Αγορά των κλασικών χρόνων με τη Ρωμαϊκή, κατά μήκος του οποίου ήταν ανεπτυγμένη η βόρεια στοά της βιβλιοθήκης του Πανταίνου, σύμφωνα με τον Γ.Μπ. Ντίνσμουρ, Τζ.
Ο κανονισμός της βιβλιοθήκης του Πανταίνου χαραγμένος σε μάρμαρο. Φυλάσσεται στο Μουσείο Αρχαίας Αγοράς της Αθήνας.
Άδεια χρήσης: Αναφορά Δημιουργού - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές (CC BY-NC-ND 4.0)
Δικαιώματα: Το λήμμα αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία της ομάδας ανάπτυξης του ψηφιακού χώρου «Περί Βιβλιοθηκών».
Εμφανίζεται στις συλλογές:Αρχιτεκτονική
Προβολή λιγότερων
Εικαστικό Υλικό
Προβολή λιγότερων