Η Βιβλιοθήκη του Κέλσου στην Έφεσο

Η βιβλιοθήκη της Εφέσου, γνωστή και ως βιβλιοθήκη του Κέλσου, δεν είναι μόνο η πιο γνωστή της αρχαιότητας στο ευρύτερο κοινό, αλλά με την ανοικοδόμησή της 125in situ μας παρέχει την πληρέστερη εικόνα μιας βιβλιοθήκης που επέζησε από τα χρόνια του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού. Όπως η βιβλιοθήκη του Πανταίνου στην Αθήνα, έτσι και η βιβλιοθήκη του Κέλσου δεν ήταν ενταγμένη σε κάποιο συγκρότημα εκπαιδευτικού, ψυχαγωγικού ή εμπορικού χαρακτήρα όπως τα Γυμνάσια, οι Θέρμες και οι Αγορές. Παρόλο που έχει χυθεί πολύ μελάνι από την εποχή της αρ­χαιολογικής της ανασκαφής και της προσπάθειας ανοικοδόμησής της, κάθε νέα περαιτέρω προσέγγιση συμπληρώνει την εικόνα της.

Αρχικά, η βιβλιοθήκη αυτή οικοδομήθηκε στην Έφεσο στα χρόνια της αυτοκρατορίας του Τραϊανού. Η οικογένεια του κτήτορα, του Κέλσου, ήταν ελληνικής 124καταγωγής από τις Σάρδεις και τα μέλη της είχαν αποκτήσει το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη, υπηρετώντας μάλιστα τα συμφέροντα της αυτοκρατορίας και από επίσημες θέσεις. Ο πατέρας του δωρητή της βιβλιοθήκης, ο Τιβέριος Ιούλιος Κέλσος Πολεμαιανός, είχε διατελέσει Ύπατος της Ασίας το 92 μ.Χ. και το 106 ή 107 διοικητής της επαρχίας με πρωτεύουσα την Έφεσο. Την πρωτοβουλία για την ίδρυση της βιβλιοθήκης είχε ο γιος του, ο Τιβέριος Ιούλιος Ακύλας Πολεμαιανός, ο οποίος έχοντας ειδικά προνόμια χρησιμοποίησε το κτίσμα και ως μαυσωλείο του πατέρα του, ενταφιάζοντας το σώμα του σε σαρκοφάγο που βρίσκεται σε υπόγειο χώρο. Ο Πολεμαιανός, με στόχο να εξασφαλίσει τη μακροβιότητα του ιδρύματός του, όχι μόνο κατέβαλε χρήματα για την αποπεράτωση της βιβλιοθήκης αλλά κληροδότησε επιπλέον το ποσόν των 25.000 δηναρίων, οι τόκοι των οποίων επαρκούσαν, όπως φαίνεται, για την αγορά νέων βιβλίων, την καταβολή μισθών των υπαλλήλων και την οργάνωση τελετών στη μνήμη μάλλον του νεκρού.

Η βιβλιοθήκη που βλέπουμε σήμερα ανοικοδομήθηκε με αρχιτεκτονικά μέλη που βρέθηκαν κατά την ανασκαφή και η θέση της στον πολεοδομικό ιστό της πόλης τοποθετείται πίσω από την Αγορά και στη χαμηλότερη πλευρά κατάληξης 126της Εμβόλου, δηλαδή της οδού των Κουρητών που ακολουθούσαν οι πομπές. Πρόκειται για διώροφο κτίσμα με σκηνογραφικό χαρακτήρα. Είναι η πρώτη και μοναδική μάλιστα βιβλιοθήκη που γνωρίζουμε από ασφαλή θέση ότι περιέχει τα μπαρόκ αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής εποχής, καθώς μια διώροφη πρόσοψη αντιστοιχεί σε μια τριώροφη κεντρική αίθουσα. Ο διώροφος σχεδιασμός της επέβαλλε τρία θυραία ανοίγματα πλαισιωμένα από τέσσερις δίστηλες προστάσεις, οι οποίες είχαν τη μορφή ναΐσκου. Στο βάθος της κάθε πρόστα­σης υπήρχε μια κόγχη, στην οποία ήταν τοποθετημένα ισάριθμα αγάλματα ως αναφορές στην προσωπικότητα του Κέλσου: η Σοφία, η Αρετή, η Επιστήμη και η Έννοια (δηλαδή η φρόνηση, η αξιοσύνη, η γνώση και η σωφροσύνη αντίστοιχα). Μια ανάλογη κατασκευή χαρακτηρίζει και την πρόσοψη του δευτέρου ορόφου, με τη δια­φορά ότι οι θριγκοί κατέληγαν σε αντίστοιχα αετώματα.

Ο εσωτερικός σχεδιασμός και η οργάνωση της βιβλιοθήκης δεν παρουσιάζουν καμιά πρωτοτυπία. Πρόκειται για μια ορθογώνια αί­θουσα, στον κατά μήκος άξονα της οποίας, σε ημικυκλική αψίδα, Celsus lib floorplanυπήρχε κάποιο άγαλμα εκα­τέρωθεν του οποίου ήταν ανεπτυγμένες σε συμμετρικά διαστήματα ορθογώνιες εσοχές που χρησίμευαν για τα ερμάρια. Η βιβλιοθήκη ήταν μάλλον τριώ­ροφη, με δύο εξώστες να διατρέχουν τις τρεις πτέρυγες του χώρου, ενώ μια σειρά κιόνων με ενιαία υποστύλωση έτρεχε κατά μήκος των ερμαρίων. Δεν αποκλείεται δε κατά μήκος των πλευρικών τοίχων του τρίτου επιπέδου να είχαν τοποθετηθεί πίνακες ζωγραφικής στη θέση των βιβλιοστασίων. Η βιβλιοθήκη ήταν εγκιβωτισμένη σε δύο διαδρόμους σε σχήμα Γ, που κατέληγαν στην κεντρική κόγχη, και τους οποίους περιέβαλλε ο εξω­τερικός τοίχος. Πρόσβαση προς τους διαδρόμους αυ­τούς έδιναν δύο θυρώματα δεξιά και αριστερά της κεντρικής εισόδου· οι διάδρομοι κατά διαφορετικές ερμηνείες χρησίμευαν είτε ως μονωτικοί είτε αποτελούσαν μεγάλες υδρορρόες για τα βρόχινα ύδατα. Από τους διαδρόμους αυτούς εικάζεται ότι μέσω μιας ελαφριάς ξύλινης κατα­σκευής υπήρχε πρόσβαση προς τους δύο εξώστες, ενώ προς το μαυσωλείο, που βρισκό­ταν κάτω από την κεντρική κόγχη, οδηγούσε σκάλα λαξευμένη στον δεξιό διάδρομο.

H βιβλιοθήκη του Κέλσου δεν μοιάζει να είχε εκπαιδευτικό χαρακτήρα με την ευρύτερη έννοια, δηλαδή να λειτούργησε στο πλαίσιο κάποιας σχολής ή άλλου εκπαιδευτικού ιδρύματος. Λειτουργούσε μάλλον συ­νολικά ως μνημείο, παρόλο που το κληροδότημα ρητά παραπέμπει στον συστηματικό εμπλου­τισμό της βιβλιοθήκης. Όπως και αν έχουν τα πράγματα, καμία λογοτεχνική πηγή δεν αναφέρεται στη λειτουργία ή στο περιεχόμενό της. Η βιβλιοθήκη κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ. παραδόθηκε στις φλόγες και έκτοτε δεν έγινε καμία προσπάθεια αποκατάστασής της. Αυτό που αξίζει ωστόσο να μνημονεύσουμε εδώ, στο πλαίσιο της πνευματικής ακτινοβολίας της Εφέσου την εποχή εκείνη, είναι ότι λειτουργούσαν έξι γυμνάσια (Αρχιτ., 122–127).

Επωνυμία: Βιβλιοθήκη του Κέλσου
Ιστορικό πλαίσιο: Αρχαιότητα
Τόπος: Έφεσος
Αποπεράτωση: 2ος αι. μ.Χ.
Αναφέρει: Πρόσωπα
Κέλσος, χορηγός
Τραϊανός, Ρωμαίος αυτοκράτορας
Βιβλιοθήκες
Βιβλιοθήκη του Πανταίνου
Εικόνες
Η αναστηλωμένη πρόσοψη της βιβλιοθήκης του Κέλσου στην Έφεσο.
Υποθετική αναπαράσταση της πρόσοψης της βιβλιοθήκης του Κέλσου στην Έφεσο, σύμφωνα με τον W. Wilberg.
Τομή της βιβλιοθήκης του Κέλσου στην Έφεσο, σύμφωνα με τον W. Wilberg.
Κάτοψη της βιβλιοθήκης του Κέλσου στην Έφεσο, σύμφωνα με τον W. Wilberg
Η Βιβλιοθήκη του Κέλσου στην Έφεσο πριν την αναστήλωση.
Άδεια χρήσης: Αναφορά Δημιουργού - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές (CC BY-NC-ND 4.0)
Δικαιώματα: Το λήμμα αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία της ομάδας ανάπτυξης του ψηφιακού χώρου «Περί Βιβλιοθηκών».
Εμφανίζεται στις συλλογές:Αρχιτεκτονική
Προβολή λιγότερων