Βιβλιοθήκη του Κυριακού της Ιεράς Σκήτης Αγίας Τριάδος Καυσοκαλυβίων

Θέση. Σε ένα απότομο, στενό και βραχώδες τοπίο, στο νοτιοανατολικό άκρο της Αθωνικής χερσονήσου, μέσα στην περιοχή της Μεγίστης Λαύρας, όπου υπάγεται διοικητικά, και στα νότιά της, είναι αναπτυγμένη η Σκήτη των Καυσοκαλυβίων.

Ίδρυση και εξέλιξη. Η σκήτη ως οργανωμένος μοναστικός οικισμός ιδρύθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα, από τον όσιο Ακάκιο τον Νέο τον Καυσοκαλυβίτη (1630–1730). Ως συστατήρια χρονολογία θεωρείται το 1745, όταν η κυρίαρχη μονή της Λαύρας, μετά την ανοικοδόμηση του Κυριακού της σκήτης, εξέδωσε πράξη αναγνώρισής της.

Η ονομασία Καυσοκαλύβια δόθηκε κατά παράδοση από τον Μάξιμο Καυσοκαλυβίτη (†1365 περίπου), ο οποίος είχε τη συνήθεια να αλλάζει τόπο κατοικίας και σε κάθε μετακίνησή του να καίει την προηγούμενη ξύλινη καλύβα του, έως ότου κατέληξε στον χώρο αυτό, τον 14ο αιώνα. Ο Μάξιμος απέκτησε μεγάλη φήμη και βαθμηδόν συγκεντρώθηκαν γύρω του αρκετοί ασκητές. Η φήμη του μάλιστα, αποτέλεσε αφορμή ώστε δύο αυτοκράτορες, ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος και ο Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός να τον επισκεφθούν στο ασκητήριό του (κώδ. 25 μονής Ξενοφώντος). Η περιοχή όμως των Καυσοκαλυβίων, άγονη και άνυδρη, δεν ήταν εύκολο να φιλοξενήσει πολυάριθμο οικισμό, αλλά προσείλκυε πάντοτε μεμονωμένους ασκητές. Στον άνυδρο αυτό τόπο, ο όσιος Ακάκιος (1725–1740) άνοιξε με τρόπο θαυμαστό πλούσια πηγή από βαθύ σπήλαιο. Η ύπαρξη νερού οδήγησε στην τοποθεσία πολυάριθμους μοναχούς, με τον Ακάκιο να καταλείπει επίσης πολλούς μαθητές. Ο πρόχειρος ναός που είχε κατασκευασθεί από αυτόν, αφιερωμένος στην Αγία Τριάδα, ανοικοδομήθηκε το 1745, ως Κυριακό πλέον της σκήτης. Το Κυριακό αυτό ιστορήθηκε από το εργαστήριο του ιερομονάχου Παρθενίου του Ζωγράφου από τα Άγραφα (γ΄ τέταρτο του 18ου αι.), και από τον μοναχό Μητροφάνη από τη Βιζύη της Θράκης (1820). Το τέμπλο του είναι ξυλόγλυπτο και οι φορητές εικόνες είναι παλαιολόγειας και μεταβυζαντινής τέχνης.

Την εποχή εκείνη είχε 30 καλύβες, που κατοικούνταν από ασκητικές συνοδίες δύο ή τριών ατόμων. Από αυτές οι εννέα είχαν ναΐδια. Ανάμεσα σ’ αυτές, διακρίνεται η καλύβα του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, με εξαίρετο ναΐδιο ιστορημένο από τον Μητροφάνη τον Χίο το 1776. Σήμερα η Σκήτη διαθέτει 40 περίπου καλύβες. Μεταξύ τους και ο αγιογραφικός οίκος των Ιωασαφαίων.

Λόγιοι της Σκήτης.

Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης (1689–1784). Γεννήθηκε στην Πάτρα από εξελληνισμένους χριστιανούς γονείς εβραϊκής καταγωγής, με έντονο θρησκευτικό ζήλο. Ήταν μαθητής του Ευγένιου Βούλγαρη. Προσκλήθηκε να διευθύνει πρώτος αυτός την Αθωνιάδα σχολή. Μετά από τρία χρόνια, όπως γράφει ο Ευγένιος Βούλγαρης, «προκρίνει το να λατομή εις το Καυσοκαλύβιον, ομαλίζων την τραχείαν και απόκροτον κέλλαν του, παρά να κοπιάζη εις το σχολείον τι και ούτως εκ των λίθων τούτων να τεκνώση τω Αβραάμ».

Ήταν ο θεωρητικός ηγέτης και πρωταγωνιστής της μερίδας των Κολλυβάδων. Εξαιτίας των ιδεών του, γύρω στα 1760, αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει το Άγιο Όρος. Πέρασε πρώτα από την Κωνσταντινούπολη και τέλος εγκαταστάθηκε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες ως δάσκαλος, όπου πέθανε εν πτωχεία.

Το 1759, το πρώτο έργο που τύπωσε το τυπογραφείο της Μεγίστης Λαύρας ήταν η Εκλογή του Ψαλτηρίου του Νεοφύτου.

Ο Νεόφυτος αναγνωριζόταν από τους λογίους της Ευρώπης ως άριστος γραμματικός, αλλά έδωσε δείγματα εξαίρετης επίδοσης και στη φιλολογική κριτική. Είναι ο πρώτος που παρουσιάσε κατωχυρωμένη τη θεωρία ότι τα συγγράμματα που αποδίδονται στον Μακάριο Αιγύπτιο είναι μασσαλιανικής προέλευσης και ανήκουν στον Συμεών Μεσοποταμίτη, θεωρία που επρόκειτο να επικρατήσει στην πατρολογική έρευνα μετά από 150 χρόνια. Ενδιαφέροντα είναι επίσης τα απολογητικά του συγγράμματα, από τα οποία το κυριότερο απευθύνεται στους διαφωτιστές με τον τίτλο Φιλόσοφος ή Θεϊστής. Όταν το 1768 εξέδωσε στο Βουκουρέστι, σε 1298 σελίδες, το «Θεοδώρου γραμματικής εισαγωγής των εις τέσσαρα εις το τέταρτον, Υπόμνημα», ο Ζαν-Μπατίστ ντε Βιλουαζόν το χαρακτήρισε ως «recentium graecorum in grammatica facile princeps».

Ιωνάς ο Καυσοκαλυβίτης (†1765). Συνέγραψε μία Συλλογή από συναξάρια και ασματικές ακολουθίες νεομαρτύρων. Σώζεται ιδιόγραφος κώδικας, που ανήκε στην καλύβη του Αγίου Ακακίου Καυσοκαλυβίων (αρ. 2), και σήμερα είναι θησαυρισμένος στη μονή Μεγίστης Λαύρας. Ο Ιωνάς επίσης μετέφρασε στα νεοελληνικά αρκετά από τα μαρτύρια που είχε συντάξει ο Ιωάννης Καρυοφύλλης (1693), που περιέχονται σε όλες τις εκδόσεις του Νέου Μαρτυρολογίου που εξέδωσε ο Νικόδημος ο Αγιορείτης. Συνέθεσε ακόμη Πανηγυρική Ακολουθία στον δάσκαλό του Ακάκιο Καυσοκαλυβίτη και Κανόνα στον νεομάρτυρα Νικόλαο τον Παντοπώλη. Τέλος, μία Ανθολογία Προσευχών σώζεται στον ιδιόγραφο Κώδικα 74 Καυσοκαλυβίων, καθώς και ένα έργο με Τύπους Επιστολών (Κώδ. 80 Καυσοκαλυβίων).

Θεόκλητος Καρατζάς ο Βυζάντιος (1728–μετά το 1783). Συντάκτης συλλογής Κανόνων που παράφρασε στα νεοελληνικά, έργο που παραμένει ανέκδοτο. Έχει τον τίτλο: Νομοκάνονον ακριβέστατον και πλουσιώτατον, εις κοινήν ήδη γλώσσαν μεταφρασθέν προς την αναγινωσκόντων ωφέλειαν.

Εκτός από τον Νομοκάνονα, παράφρασε και τους Ασκητικούς Όρους του Μεγάλου Βασιλείου. Συνέθεσε επίσης εκκλησιαστικές ακολουθίες και ύμνους.

Ραφαήλ Ακαρνάν ο διδάσκαλος (1714–1804). Καλλιγράφος, επιγραμματοποιός, υμνογράφος και ένας από τους πολυγραφέστερους λογίους των Καυσοκαλυβίων. Το 1771 ο Καισάριος Δαπόντε του παράγγειλε να καλλιγράψει το βιβλίο του Ρόδον το Αμάραντον. Παράφρασε στα απλοελληνικά τον βίο του οσίου Λαζάρου του Γαλησιώτου και τον βίο του Γρηγορίου Παλαμά, γραμμένο από τον Φιλόθεο Κόκκινο. Δεκάστιχο ηρωελεγείο του εντοπίζεται στο Κανονικόν του Χριστοφόρου Προδρομίτη, που εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1800.

Μεθόδιος ο Βυζάντιος ο Μακρυγένης. Ποιητής. Συνέθεσε στίχους στα τουρκικά, 112 στίχους περί της Παναγίας Προυσσού, και Δίαιτα εις την ζωήν του ανθρώπου διά στίχων 157.

Ευθύμιος Μακεδών ο Τραπεζούντιος (π. 1718–1798). Τα έργα του είναι γραμμένα σε δημώδη γλώσσα. Σε ιδιόγραφο κώδικα σώζεται η Μέλισσα, ήτοι βίβλος περιέχουσα πλείστα τε και επωφελή διάφορα, άπαντα διά στίχων ποικίλων πολιτικών απλών.

Βιβλιοθήκη. Η Βιβλιοθήκη του Κυριακού της Σκήτης Αγίας Τριάδος Καυσοκαλυβίων ιδρύθηκε στις πρώτες δεκαετίες του 18ου αι. Στη συλλογή της υπάρχει ένας χειρόγραφος κατάλογος (αρ. 123), με τον τίτλο «Σύντομος Κατάλογος των Βιβλίων της κοινής βιβλιοθήκης του σεπτού Κυριακού της ημετέρας ιεράς Σκήτης των Καυσοκαλυβίων. Διηρημένος εις δύο μέρη. Και το μεν πρώτον μέρος περιλαμβάνει τα χειρόγραφα, το δε δεύτερον τα έντυπα.» Συντάχθηκε το 1915 από τον τότε βιβλιοθηκάριο ιερομόναχο Ιωάσαφ της αδελφότητας των Ιωασαφαίων. Αποτελείται από 45 φύλλα και καταγράφει τόσο τα χειρόγραφα, όσο και τα τότε σωζόμενα έντυπα της σκήτης. Ο βασικός της πυρήνας εμπλουτίζεται συχνά με νέες προσκτήσεις από δωρεές ή από καλύβες που αδειάζουν και περιστασιακά ερημώνουν. Ανάμεσα στις νέες προσκτήσεις είναι και η βιβλιοθήκη του Χαρίτωνος του πνευματικού, που έζησε τον 19ο αι. Δωρήθηκαν στο Κυριακό από τον υποτακτικό του μοναχό Αθανάσιο.

Βιβλιοθήκη-Χειρόγραφοι Κώδικες. Η συλλογή των χειρογράφων του Κυριακού της σκήτης περιλαμβάνει 279 κώδικες, με τρεις από αυτούς σε περγαμηνή.

Ο Σπυρίδων Λάμπρος στα τέλη του 19ου αι. εντόπισε και περιέγραψε 23 κώδικες, ενώ ο Ευλόγιος Κουρίλας το 1930 κατέγραψε συνολικά 86. Ο Ευλόγιος Κουρίλας συμπεριέλαβε στον κατάλογό του, εκτός από τους κώδικες του Κυριακού, και τα χειρόγραφα ορισμένων καλυβών της σκήτης. Πρόκειται για τις καλύβες της αδελφότητας των Ιωασαφαίων, του Ιωάννου Θεολόγου, του αγίου Μεθοδίου, του αγίου Ευσταθίου, του αγίου Ακακίου, του αγίου Παντελεήμονος, του Γενεσίου της Θεοτόκου, του Ακαθίστου Ύμνου, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και της Μεταμορφώσεως. Ορισμένα από αυτά τα χειρόγραφα που την περίοδο του Κουρίλα ανήκαν σε καλύβη, κατά το β΄ μισό του 20ού αι. περιήλθαν στη συλλογή του Κυριακού. Παράλληλα, από το 1999 ο μοναχός Πατάπιος Καυσοκαλυβίτης ξεκίνησε μια προσπάθεια ανασυγκρότησης της βιβλιοθήκης, που είχε ως αποτέλεσμα τον εμπλουτισμό της με αρκετά επιπλέον ακαταλογογράφητα χειρόγραφα. Στον Κατάλογο που εξέδωσε (βλ. Βιβλιογραφία), μετά την πρόταξη των δύο εκδοθέντων καταλόγων, του Λάμπρου και του Κουρίλα, περιγράφονται οι κώδικες 87–242. Στους Κώδικες περιλαμβάνονται και εκείνοι που μέχρι το 1931 ανήκαν στην Καλύβη του Ακαθίστου Ύμνου. Οι υπόλοιποι, έως τον 279, περιγράφονται σε Συμπληρωματικό Κατάλογο του ιδίου συγγραφέα (βλ. Βιβλιογραφία).

Ο παλαιότερος κώδικας ανάγεται στον 10ο αι. και είναι περγαμηνός. Άλλοι δύο περγαμηνοί είναι του 11ου αι. Οι περισσότεροι τοποθετούνται ανάμεσα στον 18ο έως τον 20ό αι. (14ος: 4, 15ος: 5, 17ος: 7).

Ως προς το περιεχόμενο η συλλογή περιλαμβάνει κυρίως έργα αγιογραφικά, θεολογικά, υμνολογικά και ιστορικά.

Ο περγαμηνός κώδικας 1 είναι το αξιολογότερο κειμήλιο της σκήτης. Ανάγεται στον 11ο αι. και στα 361 φύλλα του περιλαμβάνει 31 Λόγους και Ομιλίες του Ιωάννου Χρυσοστόμου. Γράφηκε από τον καλλιγράφο Ιγνάτιο στη Μεγίστη Λαύρα.

Βιβλιοθήκη-Έντυπα Βιβλία. Η συλλογή των εντύπων βιβλίων του Κυριακού της Σκήτης Καυσοκαλυβίων μέχρι το 1900 περιλαμβάνει 648 τίτλους. Για τα έντυπα μετά το 1901 ο βιβλιοθηκάριος μοναχός Πατάπιος ετοιμάζει ειδικό κατάλογο.

Το παλαιότερο έντυπο είναι του 1516 και πρόκειται για μια έκδοση των Orationes του Γρηγορίου Ναζιανζηνού, που τυπώθηκε στη Βενετία in aedibus Aldi et Andreae soceri.

 

Βιβλιογραφία

Ανώνυμος, Η εν τω Αγίω Όρει του Άθω Ιερά Σκήτη της Αγίας Τριάδος των Καυσοκαλυβίων, Άγιον Όρος 1964.

Βαρβούνης, Μ. / Κεκρίδης, Στ., Η βιβλιοθήκη του Κυριακού στην Ιερά Σκήτη Καυσοκαλυβίων του Αγίου Όρους (A´), Θεολογία 73 (2002), 599–648.

–––––, Η βιβλιοθήκη του Κυριακού στην Ιερά Σκήτη Καυσοκαλυβίων του Αγίου Όρους (Β´), Θεολογία 74 (2003), 61–110.

Κουρίλας, Ευ., Κατάλογος των κωδίκων της ιεράς σκήτης Καυσοκαλυβίων και των καλυβών αυτής, Παρίσι 1930.

Λάμπρος, Σπ., Κατάλογος των εν ταις βιβλιοθήκαις του Αγίου Όρους ελληνικών κωδίκων, τ. Βʹ, Cambridge, University Press, 1900, 462–464.

Μάξιμος, μον. Καυσοκαλυβίτης, Ιερά Σκήτη Αγίας Τριάδος Καυσοκαλυβίων, Άγιον Όρος 1995.

Παπαδόπουλος, Θ., Βιβλιοθήκες Αγίου Όρους - Παλαιά ελληνικά έντυπα, Αθήνα 2000.

Πατάπιος, μον. Καυσοκαλυβίτης, Τα σημειώματα των χειρογράφων του κυριακού της σκήτης Αγίας Τριάδος Καυσοκαλυβίων, Κληρονομία 32 (2000), 321–357.

–––––, Κατάλογος των χειρογράφων Κωδίκων του Κυριακού της Σκήτης Αγίας Τριάδος Καυσοκαλυβίων, Αθήνα 2005.

–––––, Η παλαιολόγειος βυζαντινή εποχή στην αγιορειτική σκήτη των Καυσοκαλυβίων, Βυζαντινός Δόμος 15 (2006), 265–315.

–––––, Άσκηση και λογιότητα στη Σκήτη Καυσοκαλυβίων κατά τον 18ο αιώνα, Παρνασσός 50 (2008), 115–172.

–––––, Συμπληρωματικός Κατάλογος των χειρογράφων κωδίκων του Κυριακού της Σκήτης Αγίας Τριάδος Καυσοκαλυβίων (αρ. 243–279), Χρονικά της Χαλκιδικής 58–59 (2013–2014), 89–142.

–––––, Καυσοκαλύβια. Ιερά Σκήτη Αγίας Τριάδος (Προσκυνηματικός οδηγός), Άγιον Όρος 2021.

Σμυρνάκης, Γ., Το Άγιον Όρος, Καρυές Αγίου Όρους 1903/1988. 

Χρήστου, Π., Το Άγιον Όρος, Αθωνική πολιτεία - ιστορία, τέχνη, ζωή, Αθήνα 1987.

Επωνυμία: Βιβλιοθήκη του Κυριακού της Ιεράς Σκήτης Αγίας Τριάδος Καυσοκαλυβίων
Ιστορικό πλαίσιο: Νεότερη Εποχήsemantics logo
Χαρακτήρας: Μοναστηριακέςsemantics logo
Τόπος ίδρυσης: Άγιο Όροςsemantics logo
Τόπος λειτουργίας: Άγιο Όροςsemantics logo
Χρόνος ίδρυσης: 1745
Περιεχόμενα: Έντυπα και χειρόγραφα βιβλία
Δωρεές/Αγορές: Ναι
Εκδόσεις: Ναι
Ιδιοκτησία: Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας (Άγιο Όρος)
Κτίρια: Ιερά Σκήτη Καυσοκαλυβίων - Κυριακό
Διοίκηση: Ο εκάστοτε Δικαίος της Σκήτης (ενιαύσια θητεία)
Νομικό πλαίσιο: Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου (ΝΠΔΔ)
Προσωπικό: μοναχός Πατάπιος Καυσοκαλυβίτης
Πληροφορίες: Ιερά Σκήτη Αγίας Τριάδος (Καυσοκαλύβια) 630 87 Δάφνη Αγίου Όρους τηλ. 23770 23319
Ωράριο: Με ειδική άδεια
Λέξεις κλειδιά: Καυσοκαλύβια
Ακάκιος ο Νέος ο Καυσοκαλυβίτης
Μάξιμος Καυσοκαλυβίτης
Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος, αυτοκράτορας
Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός
Μητροφάνης από τη Βιζύη
Μητροφάνης ο Χίος
Ιωνάς ο Καυσοκαλυβίτης
Θεόκλητος Καρατζάς ο Βυζάντιος
Ραφαήλ Ακαρνάν ο διδάσκαλος
Μεθόδιος ο Βυζάντιος ο Μακρυγένης
Ευθύμιος Μακεδών ο Τραπεζούντιος
Ευγένιος Βούλγαρης
Άδεια χρήσης: Αναφορά Δημιουργού - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές (CC BY-NC-ND 4.0)
Δικαιώματα: Το λήμμα αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία της ομάδας ανάπτυξης του ψηφιακού χώρου «Περί Βιβλιοθηκών».
Εμφανίζεται στις συλλογές:Βιβλιοθήκες
Προβολή λιγότερων