Η Βιβλιοθήκη της Περγάμου

Από τότε που δημοσιεύθηκαν οι εκτιμήσεις για τα αρ­χαιολογικά ευρήματα της Bιβλιοθήκης από τον E. Conze και τον K. Dziatzko έχει περάσει διάστημα μεγαλύτερο του ενός αιώ­να. Οι σημερινές αρχαιολογικές και αρ­χιτεκτονικές Pergamos Akropolisπροσεγγίσεις μας δίνουν σαφώς μια πολύ πιο ξεκάθαρη ει­κόνα της κεντρικής αίθουσας της Bιβλιοθήκης της Περγάμου και των βοηθητικών χώρων της.

Το συγκρότημα της Bιβλιοθήκης είχε ανα­πτυχθεί πάνω στην ακρόπολη και γειτνίαζε δυτικά με το θέατρο και νότια με μια διώροφη στοά, η οποία οροθετούσε και τον εξώστη όπου είχε ανεγερθεί ο ναός της Πολλιάδος Αθηνάς: μια πολεοδομική και αρχιτεκτονική διαμόρφωση που έγινε κατά την περίοδο της βασιλείας του Ευμένη Β΄ (197-159 π.X.). Στο ανώγειο της στοάς αυτής είχαν αναπτυχθεί σε σειρά τέσσερις μεγάλες αίθουσες, η πρώτη και μεγαλύτερη από τις οποίες αντιπροσώπευε το «μουσείο», δηλαδή την κυρίως επίσημη αίθουσα της «βιβλιο­θήκης». 

Μια κεντρική πύλη οδηγούσε προς την ορθογώνια αυτή αίθουσα, διαστάσεων 13,50×16 μ. και ύψους 6,50 μ. περίπου. Απέναντι από την είσο­δο και στον δεξιό πλευρικό τοίχο υπήρχε μια «συστάδα» πα­ραθύρων, Pergamos museumσε ύψος 3,70 μ. περίπου από το έδαφος. Στους τρεις πλευρικούς τοίχους και σε απόσταση 0,50 εκ. υπήρχε βάθρο σε σχήμα κεφαλαίου Π (που ίσως σχημάτιζε τοιχίο) πάνω στο οποίο είχαν το­ποθετηθεί 20 κόγχες, μέσα στις οποίες εν­σωματώθηκαν ισάριθμα ξύλινα ερμάρια – μια κατασκευή που έφθανε σε ύψος τριών μέτρων.Pergamos library floorplan Στον άξονα των βιβλιοστασίων αυτών και ακριβώς απέναντι από την κεντρική πύλη, υπήρ­χε βάθρο στο οποίο ήταν στημένο το μεγαλόσχημο άγαλμα της Αθήνας, ενώ ως επιστέγασμα των ερμαρίων πιθανόν να υπήρχαν προτομές ποιητών και συγγραφέων, καθώς βρέθηκαν εκεί κοντά επιγραφές με τα ονόματα του Αλκαίου, του Ηροδότου και του Τιμόθεου του Μιλησίου. Μπροστά από το βάθρο αυτό δεν αποκλείεται να βρισκόταν μια ξύλινη εξέδρα, η οποία χρησίμευε τόσο για να προσεγγίσει κανείς τα ερμάρια, όσο και ως κάθισμα για τους παρευρισκόμενους κατά τις συνελεύσεις και τις γιορτές. 

Τα ξύλινα τετράφυλλα ερμάρια, με τους χαρακτηριστικούς παραστάδες και τα­μπλάδες κατά τον W. Hoepfner, διαστάσεων 1,70×1,00 μ. περίπου, δεν εξασφάλιζαν την αποθήκευση πε­ρισσότερων από 3.200 περίπου παπύρινων κυλίνδρων, ένα ελάχιστο δείγμα του πλούτου που λέγεται ότι είχε η Βιβλιοθήκη της Περγάμου, δηλαδή τους 200.000 κυλίνδρους που παραδίδει ο Καλβίσιος ότι είχε δωρίσει ο Μάρκος Αντώνιος στην Κλεοπάτρα. 

Τα ερμάρια (armaria) υπήρξαν τα σταθερά βιβλιοστάσια του αρχαίου κόσμου: ξύλινα κατά κανόνα, τοποθετούνταν στις μεγάλες και μνημειακές βιβλιοθήκες στις κόγχες εσωτερικών τοίχων ή ειδικών κατασκευών, Pergamos Ermarioμε τρόπο τέτοιο ώστε μεταξύ των τοίχων αυτών και των εξωτερικών ή περιφερειακών τοίχων να σχηματίζεται μια προστατευτική τάφρος για την αποφυγή της υγρασίας. Το κύριο μέλημα κατά τη σχεδίαση αυτών των ερμαρίων πρέπει να ήταν η επίτευξη της στεγανότητας και ο σωστός εξαερισμός. Μολονότι οι κόγχες στις διάφορες αίθουσες που θησαύριζαν βιβλία προσδιορίζουν το κατά προσέγγιση μέγεθος των ερμαρίων αυτών, δεν γνωρίζουμε απολύτως τίποτα για τον τρόπο με τον οποίο αναπτύχθηκαν τα ράφια στο εσω­τερικό τους – οριζόντια, κάθετα ή και χιαστί, για την αρτιότερη ταξινόμηση των ­κυλίνδρων. Η πρώτη αναφορά για τέτοια ερμάρια σε μνημειακές βιβλιοθήκες παραδίδεται από τον Βιτρούβιο, ο οποίος καταγράφοντας το χρονικό που οδήγησε στην πρόσληψη του Αριστοφάνη του Βυζαντίου στη διεύθυνση της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης, μαρτυρεί ότι κατά τη διάρκεια ενός ποιητικού διαγωνισμού στον χώρο του Μουσείου, παρουσία του Πτολεμαίου Ε΄ του Επιφανούς (βασ. 204-180 π.Χ.), ο Αριστοφάνης, ως κριτής των διαγωνιζομένων, για να αποδείξει ότι πολλοί ήταν λογοκλόποι «ανέσυρε από ορισμένα ερμάρια μια ατελείω­τη σειρά από βιβλία».

Οι κόγχες στις επίσημες αίθουσες όπου θησαυρίζονταν βιβλία, μας επιτρέπουν να υπολογίσουμε, κατά προσέγγιση, τον αριθμό των παπύρινων κυλίνδρων που μπορού­σαν να περιέχουν. Γνωρίζοντας τις δεκάδες και εκατοντάδες pergamosχιλιάδες κυλίνδρους που ήταν ταξινομημένοι σε ορισμένες από αυτές, εύκολα συμπεραίνουμε ότι ο κύριος όγκος των συλλογών αυτών παρέμενε σε δορυφορικούς δευτερεύοντες χώρους, οι οποίοι θα μπορούσαν να επεκταθούν ανάλογα με τις ανάγκες και τις απαιτήσεις του εμπλουτισμού της κάθε βιβλιοθήκης. Λειτουργούσαν δηλαδή ως βιβλιοστάσια, τόσο για τα ταξινομημένα βιβλία όσο και για το διάσπαρτο άτακτο υλικό, όπως και για τους άγραφους παπύρινους κυλίνδρους (Αρχιτ., 54-61).

Επωνυμία: Βιβλιοθήκη της Περγάμου
Ιστορικό πλαίσιο: Αρχαιότητα
Τόπος: Πέργαμος
Αποπεράτωση: 2ος αι. π.Χ.
Αναφέρει: Πρόσωπα
Κλεοπάτρα, βασίλισσα της Αιγύπτου
Μάρκος Αντώνιος, πολιτικός & στρατηγός
Ευμένης Β´ Σωτήρ, βασιλιάς της Περγάμου
Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, γραμματικός
Καλβίσιος Σαβίνος, Γάιος, πολιτικός
Εικόνες
Κάτοψη της Βιβλιοθήκης της Περγάμου, W. Hoepfner
Αναπαράσταση της κεντρικής αίθουσας του 'Μουσείου' της Περγάμου, W. Hoepfner
Τοπογραφικό της Ακρόπολης της Περγάμου την εποχή του Ευμένη Β', με τα κυριότερα κτίσματα. W. Hoepfner, 'Antike Bibliotheken',41.
Πέργαμος: Μερική άποψη του εξώστη με τα ερείπια του Ναού της Αθηνάς και των αιθουσών της Βιβλιοθήκης. Φωτ. Ντόρα Μηναΐδη.
Αναπαράσταση ερμαρίου της κεντρικής αίθουσας του ΄Μουσείου' της Περγάμου, W. Hoepfner
Αναφέρεται από: Πρόσωπα
Ευμένης Β´ Σωτήρ, βασιλιάς της Περγάμου
Αθηνόδωρος, φιλόσοφος
Κράτης, γραμματικός
Κλεοπάτρα, βασίλισσα της Αιγύπτου
Καλβίσιος Σαβίνος, Γάιος, πολιτικός
Άδεια χρήσης: Αναφορά Δημιουργού - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές (CC BY-NC-ND 4.0)
Δικαιώματα: Το λήμμα αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία της ομάδας ανάπτυξης του ψηφιακού χώρου «Περί Βιβλιοθηκών».
Εμφανίζεται στις συλλογές:Αρχιτεκτονική
Προβολή λιγότερων