Βιβλιοθήκη του Χέρτσοκ Αυγούστου

H αίσθηση που προκαλείται σε κάθε επισκέπτη του Wolfenbüttel, είναι ότι η πόλη αυτή της Σαξονίας στη βόρεια Γερμανία, ζει και αναπνέει για τη βιβλιοθήκη της, την Bibliotheca Aulica. Ιδρυτής της βιβλιοθήκης W5θεωρείται ο δούκας Julius του Brunswick-Lüneburg, που βασίλεψε από το 1568 ως το 1589, μεταβάλλοντας το μεσαιωνικό δουκάτο σε σύγχρονο κράτος με όλα τα χαρακτηριστικά ενός ουμανιστικού κέντρου. Υποστήριξε την οργάνωση πανεπιστημίου στο Helmstadt, ίδρυσε δικό του τυπογραφείο, εισήγαγε τη Μεταρρύθμιση και προσέδωσε δημόσιο χαρακτήρα στην ήδη πλούσια βιβλιοθήκη του. Το 1572 δημοσίευσε ένα "Liberey-Ordnung" για το βιβλιοθηκάριό του και έδωσε διαταγή να στεγαστούν στη βιβλιοθήκη του τα μεσαιωνικά χειρόγραφα που φυλάσσονταν στα διάφορα μοναστήρια και τους καθεδρικούς ναούς των γύρω περιοχών.

Ο διάδοχος δούκας, Heinrich Julius (περ. 1589-1613), όχι μόνο εμπλούτισε τη βιβλιοθήκη που κληρονόμησε από τον πατέρα του, αλλά με το συγγραφικό του ταλέντο και τις γνώσεις του γύρω από τη μουσική προσέδωσε διεθνικό χαρακτήρα στην αυλή του και γενικότερα στην πνευματική ζωή του Wolfenbüttel.

Το 1600 o νέος βιβλιοθηκάριος που αντικατέστησε τον Leonhard Schröter, ο Johann Adam Leοnicerus, βρήκε μεγάλη ακαταστασία και εγκατάλειψη στο χώρο της βιβλιοθήκης. Η οργάνωση της αποτελούσε πλέον επιτακτική ανάγκη και έτσι προστέθηκαν πολλά σημαντικά χειρόγραφα ιστορικής σημασίας, όπως οι 165 κώδικες του θεολόγου Matthias Flacius Illyricus, ένα ελληνικό χειρόγραφο του 6ου αιώνα μ.Χ. με έργα του Ιωάννου Χρυσοστόμου και δύο έγγραφα με συνθηκολογικές πράξεις του Καρλομάγνου. Με τον θάνατο του Heinrich Julius το 1613, καταμετρήθηκαν περισσότεροι από 10.000 τόμοι.

Η βιβλιοθήκη του Χέρτσοκ Αυγούστου φέρει την ονομασία του διάσημου και πολυμαθούς δούκα August Brunswick-Lüneburg (1579-1666), ο οποίος το 1635 βρέθηκε κληρονόμος του δουκάτου, το οποίο βρισκόταν την εποχή εκείνη A9υπό την κατοχή των αυτοκρατορικών στρατευμάτων και σπαρασσόταν από συνεχείς πολέμους. Θα περάσουν εννέα χρόνια ωσότου κατορθώσει ο Χέρτσοκ Αύγουστος να επανακτήσει τον πύργο του Wolfenbüttel. Σε ηλικία μόλις 16 ετών είχε ανακηρυχθεί πρύτανης του Πανεπιστημίου του Rostock και τον επόμενο χρόνο του απονεμήθηκε ο ίδιος τιμητικός τίτλος από το φημισμένο Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης. Ύστερα από μια επιμορφωτική περιήγηση εγκαταστάθηκε στο Hitzacker, περιτριγυρισμένος από βιβλία που για χρόνια συγκέντρωναν πράκτορες για λογαριασμό του. Όταν ήρθε στο Wolfenbüttel για να αναλάβει τη διοίκηση του δουκάτου του το 1649, η συλλογή του αριθμούσε 60.000 τόμους, και ως τον θάνατό του το 1666, ο αριθμός διπλασιάστηκε. 

Ο Αύγουστος αναζητούσε και συνέλεγε αυθεντικό υλικό, με αποτέλεσμα να διασωθούν γοτθικές σταχώσεις και ημικατεστραμμένα χειρόγραφα με σπάνιες ξυλογραφίες που θα είχαν χαθεί παντοτινά. Χαρακτηριστικό W6παράδειγμα αποτελεί το μοναδικό αντίτυπο της έκδοσης του Ulrich Boner, Der Edelstein που τυπώθηκε στη Βαμβέργη από τον Αlbrecht Pfister το 1461: το πρώτο εικονογραφημένο βιβλίο που τυπώθηκε με κινητά μεταλλικά στοιχεία.

Στο κτίριο της βιβλιοθήκης που είχε ανεγερθεί απέναντι από τον πύργο του Αυγούστου, τα βιβλία ήταν ταξινομημένα σε είκοσι ενότητες και τοποθετημένα σύμφωνα με το σχήμα τους. Για τον Αύγουστο τα βιβλία αυτά αποτελούσαν «έργα γνώσης» τα οποία  δεν έπαυε να μελετά, να αξιολογεί και να τα χρησιμοποιεί σαν εγκυκλοπαιδικό υλικό στα συγγράμματα του. Παρέμεινε δραστήριος και πολυπράγμων ως το τέλος της ζωής του, ασχολούμενος με την ταξινόμηση και την αξιολόγηση του θησαυρού του και δεν επεδίωξε να συγγράψει την αυτοβιογραφία του, όπου θα μπορούσε να διατυπώσει τις ιδέες και τους προβληματισμούς του γύρω από το βιβλίο. Χωρίς αμφιβολία, υπήρξε το πρότυπο του βιβλιόφιλου για την εποχή του, καθώς πέτυχε να συγκεντρώσει οτιδήποτε σημαντικό κυκλοφόρησε τον 16ο και τον 17ο αιώνα και είχε σχεδόν όλα τα έργα που είχαν τυπωθεί στον ευρωπαϊκό χώρο τον 16ο αιώνα.

Ο Αύγουστος για πολλά χρόνια εκτελούσε και χρέη βιβλιοφύλακα και ο εξάτομος εντυπωσιακός κατάλογος της βιβλιοθήκης του γράφτηκε αποκλειστικά σχεδόν από τον ίδιο και τοποθετήθηκε στον W4«τροχό του βιβλίου», τον οποίο είχε παραγγείλει να κατασκευαστεί για λογαριασμό του στο Augsburg. Ο τρόπος με τον οποίο συγκέντρωσε όλο αυτό το υλικό δεν έχει καμία σχέση με τις συνήθεις πρακτικές των ηγεμόνων, που συχνά κατά τη διάρκεια των πολέμων λεηλατούσαν και υφάρπαζαν μεγάλες συλλογές βιβλίων. Ελάχιστες είναι οι περιπτώσεις που ο Αύγουστος προσάρτησε βίαια θησαυρούς όπως: τρία ελληνικά χειρόγραφα που ανήκαν στον Guarino da Verona και τα οποία κατάσχεσαν τα αυτοκρατορικά στρατεύματα στη Μάντοβα (1630) και τα χειρόγραφα που δήμευσε από τα μοναστήρια του St. Blasien, στο Βrunswick και του Marienthal κοντά στο Helmstadt. Και εκτός από τα βιβλία που δεχόταν ως δώρα από ηγεμόνες και εκκλησιαστικούς αξιωματούχους, όπως εκατό τόμους που έλαβε από τον καρδινάλιο Μazarin, βιβλιοδετημένους με το οικόσημο του Γάλλου βιβλιόφιλου, τα περισσότερα προέρχονταν από ένα διεθνές δίκτυο πρακτόρων που είχε οργανώσει για το σκοπό αυτό.

Ο πλούτος της βιβλιοθήκης του Wolfenbüttel είναι εντυπωσιακός και εκτός από τα ανεκτίμητα χειρόγραφα (όπως ο Codex Argimensorum γραμμένος σε περγαμηνή, εικονογραφημένος wolf 2με έγχρωμα σκίτσα που περιγράφει τεχνικές της αγροτικής ζωής των Ρωμαίων και χρονολογείται από τον 6ο αιώνα) στη βιβλιοθήκη φυλάσσονται και περίπου 6.000 αρχέτυπα. Από αυτά ξεχωρίζουν η Αγία Γραφή των 36 γραμμών που τυπώθηκε γύρω στο 1458 από τον Γουτεμβέργιο και το Der Edelstein του U. Bonner τυπωμένο από τον Α. Pfister το 1461. Ο εντυπωσιακός αυτός θησαυρός της πρώιμης τυπογραφίας πλαισιώνεται από 75.000 εκδόσεις που χρονολογούνται τον 16ο αιώνα και 120.000 εκδόσεις που τυπώθηκαν τον 17ο αιώνα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πλούσια χαρτογραφία, με τους μοναδικούς πορτογαλικούς θαλάσσιους χάρτες της εποχής των μεγάλων εξερευνήσεων, που σχεδιάστηκαν και χρωματίστηκαν W7πάνω σε περγαμηνές και χρονολογούνται τον 16ο αιώνα. Εξίσου σημαντικά ντοκουμέντα αποτελούν και οι χάρτες του Kaspar Vopel (χάρτες του Ρήνου) του 1555, ο Παγκόσμιος χάρτης του 1570 και ένας θαυμάσιος ευρωπαϊκός χάρτης του 1572. Η χαρτογραφική συλλογή αριθμεί 4.500 κομμάτια, χιλιάδες άλλους χάρτες ειδικού ενδιαφέροντος καθώς και υδρόγειους σφαίρες, από την πρώιμη εποχή κατά την οποία άρχισαν να κατασκευάζονται, όπως η Υδρόγειος του Mercator του 1451. Τέλος, σε αυτή τη συνύπαρξη ετερόκλητου χειρόγραφου και έντυπου υλικού πρέπει να μνημονεύσουμε τη συλλογή χαλκογραφιών με πορτρέτα του πνευματικού κόσμου, από την εποχή της ιταλικής Αναγέννησης και ως τα χρόνια του Διαφωτισμού. Αυτή η πολύ ενδιαφέρουσα «πινακοθήκη προσωπογραφιών» αριθμεί περισσότερες από 40.000 χαλκογραφίες και αναδεικνύει κατά κάποιον τρόπο τις στενές σχέσεις του καλλιτεχνικού και του λόγιου κόσμου της εποχής.

Στη βιβλιοθήκη του Χέρτσοκ Αυγούστου στο Wolfenbüttel, άλλη μια Ιθάκη του ευρωπαϊκού πνεύματος και της ουμανιστικής αντίληψης ως προς την κατοχή και χρήση των βιβλίων, μνημονεύεται ο κτήτοράς της, ο δούκας Julius και στην επιγραφή που βρίσκεται χαραγμένη σε μια εσωτερική πόρτα της βιβλιοθήκης: «Εάν [ο αναγνώστης] δεν βρει απόλυτα αυτό που ανταποκρίνεται στον προβληματισμό του ή κάτι που κατά την άποψή του δεν είναι αποδεκτό, ας το αντιμετωπίσει ήρεμα και ας το επεξεργαστεί με ησυχία» (Βιβλιοθήκη, 392-407).

Επωνυμία: Herzog August Bibliothek (Βιβλιοθήκη του Χέρτσοκ Αυγούστου)
Bibliotheca Augusta
Ιστορικό πλαίσιο: Αναγέννηση
Τόπος ίδρυσης: Βολφενμπούτελ
Τόπος λειτουργίας: Βολφενμπούτελ
Χρόνος ίδρυσης: 1572
Αναφέρει: Πρόσωπα
Καρλομάγνος, αυτοκράτορας
Ιωάννης Χρυσόστομος, Πατέρας της Ανατολικής Εκκλησίας
Εικόνες
Ο Χέρτσοκ Αύγουστος στο γραφείο του. Ελαιογραφία του 1656.
Η κεντρική είσοδος της Bibliotheca Augusta.
Εσωτερική όψη της κεντρικής αίθουσας της βιβλιοθήκης.
Ο Χέρτσοκ Αύγουστος στη βιβλιοθήκη του. Χαλκογραφία του 1650.
Η κεντρική αίθουσα της βιβλιοθήκης με τον θόλο (Kuppelsaal), όπως ήταν το 1887.
Ο τροχός του βιβλίου. Χαρακτικό από την έκδοση: A. Ramelli, «Le diverse et artificiose machine nelle quali si contengono vari et industriosi movimenti», A. Ramelli, Παρίσι, 1588.
Άδεια χρήσης: Αναφορά Δημιουργού - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές (CC BY-NC-ND 4.0)
Δικαιώματα: Το λήμμα αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία της ομάδας ανάπτυξης του ψηφιακού χώρου «Περί Βιβλιοθηκών».
Εμφανίζεται στις συλλογές:Βιβλιοθήκες
Προβολή λιγότερων
Εικαστικό Υλικό
Προβολή λιγότερων