Βιβλιοθήκες των γραμματικών και των δασκάλων

Δεν έχουμε κανένα λόγο να αμφισβητήσουμε το γεγονός ότι οι γραμματικοί συγκροτούσαν προσωπικές βιβλιοθήκες, ως απαραίτητο διδακτικό εργαλείο τους, ήδη από την εποχή της «εισβολής» portretaτων σοφιστών στην Αθήνα, στα χρόνια του Σωκράτη. Ο λόγος είναι ότι όχι μόνο είχαν επικεντρώσει τη διδασκαλία τους στη γραπτή παράδοση ‒μία εποχή που ακόμα και τα μεγάλα πνευματικά ή πολιτιστικά κέντρα δεν διέθεταν δημόσιες βιβλιοθήκες, όπως η Αθήνα του 4ου και η Ρώμη του 2ου π.Χ. αιώνα‒, αλλά και επειδή διαμόρφωσαν μία διδακτική φιλοσοφία προσανατολισμένη στο βιβλίο, με σκοπό να προωθήσουν παράλληλα και τα δικά τους συγγράμματα τόσο στο μαθητικό κοινό όσο και στο ευρύτερο ακροατήριό τους, κερδίζοντας έτσι φήμη και οβολούς. Από μαρτυρίες και διάσπαρτες πληροφορίες γινόμαστε κοινωνοί της βιβλιακής έξης σοφιστών, ρητόρων, φιλοσόφων και γραμματικών, αλλά το γεγονός αυτό τεκμηριώνει και ο Σουητώνιος, αναδεικνύοντας παράλληλα και την ενασχόλησή τους με την έκδοση λογοτεχνικών συγγραμμάτων μεγάλης πνευματικής αξίας, όπως η Αινειάδα του Βεργιλίου. Ο «κανόνας» αυτός της συγκρότησης προσωπικής βιβλιοθήκης από τους δασκάλους δεν άλλαξε κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, ούτε κατά τους βυζαντινούς χρόνους, κάθε άλλο μάλιστα. Καθώς η λειτουργία πολλών δημόσιων βιβλιοθηκών άρχισε να ατονεί και οι περισσότερες από αυτές οδηγήθηκαν στην αφάνεια, οι βιβλιοθήκες των δασκάλων κλήθηκαν να καλύψουν το κενό. Από την άλλη πλευρά, με την επικράτηση του χριστιανισμού η διδασκαλία της κλασικής γραμματείας, σε ιδιωτικό επίπεδο, προσελάμβανε ενίοτε «μυστικό» χαρακτήρα και πολλοί γραμματικοί είτε βρέθηκαν υπό «διωγμό» είτε οι διδαχές τους προκαλούσαν καχυποψία και δυσφορία στους εκκλησιαστικούς κύκλους. Έτσι, ο ρόλος τους στη διατήρηση της λογοτεχνικής βιβλιακής παράδοσης θα αποκτήσει μία άλλη διάσταση, εφόσον στις συλλογές του περισώθηκαν κείμενα που κρίθηκαν μη αναγνωστέα και πολλά από αυτά κατέληξαν στην πυρά ή περιέπεσαν στη λήθη.

Ο γραμματικός, από την Ύστερη Αρχαιότητα ως τη Μέση Βυζαντινή περίοδο (μέσα του 4ου αιώνα έως το 1100 περίπου), δεν έμεινε προσηλωμένος στη διδασκαλία της γραμματικής τέχνης, της ρητορικής και της ποίησης, αλλά με την επιβολή του χριστιανισμού, από τον 4ο αιώνα και μετά, υπηρέτησε και τη χριστιανική εκπαίδευση, σε σημείο που ο ρόλος του έπαψε να είναι διακριτός ως προς τη φύση της παιδείας που παρείχε. Έτσι, θα συναντήσουμε τους δασκάλους αυτούς, της μέσης αλλά και της ανώτερης εκπαίδευσης, με διάφορους επιθετικούς προσδιορισμούς όπως: παιδαγωγός, δάσκαλος, γραμματοδιδάσκαλος, […] διδάσκαλος, γραμματικός, ρήτωρ, καθηγητής, σοφιστής και γραμματιστής. Ωστόσο εδώ δεν μας ενδιαφέρει τόσο ο προσδιορισμός της ονομασίας τους ή το ακριβές περιεχόμενο της διδασκαλίας τους, όσο, κυρίως, ο χαρακτήρας της προσωπικής βιβλιοθήκης τους με βάση τον διδακτικό προσανατολισμό που επέλεξαν, από τα χρόνια του Κωνσταντίνου του Β΄, κυρίως, και μετά. Θα μπορούσαμε να κατηγοριοποιήσουμε το curriculum της διδασκαλίας των γραμματικών σε δύο σφαίρες γνώσης, χωρίς να υπάρχει διαχωριστική γραμμή μεταξύ τους: στην κλασική παιδεία, που περιλάμβανε όλα τα μαθήματα που χαρακτήριζαν το «σχολείο» έως τον 3ο αιώνα μ.Χ., και στην εκκλησιαστική εκπαίδευση, την οποία αντιπροσώπευε η παράδοση ορισμένων βασικών γλωσσικών και ρητορικών μαθημάτων και η διδασκαλία της χριστιανικής γραμματείας.

Υπό το πρίσμα αυτό η διδασκαλία προσδιόριζε και τη φύση της βιβλιοθήκης του κάθε γραμματικού, όπως, λόγου χάρη, του Λιβανίου, του Τυχικού ή του Προαιρεσίου, του Ιμερίου, του Γεωργίου Καππαδόκη και τόσων άλλων. Διαθέτουμε στοιχεία για έναν ιδιαίτερα σεβαστό αριθμό γραμματικών και δασκάλων γενικότερα, που δίδαξαν στην Κωνσταντινούπολή portreta2από τα μέσα του 4ου έως την αντίστοιχη περίοδο του 6ου αιώνα, προερχόμενοι από διάφορα πνευματικά κέντρα της Ανατολικής Αυτοκρατορίας, όπως η Αλεξάνδρεια, η Γάζα, η Αντιόχεια, η Σμύρνη, η Καρχηδόνα και άλλα. Έτσι ενισχύεται η άποψη ότι η Κωνσταντινούπολη εξελίχθηκε σταδιακά και σε πνευματική πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα από το 391, όταν καταστράφηκε ό,τι είχε απομείνει στη βιβλιοθήκη του Σεραπείου και τέθηκαν υπό διωγμό οι παγανιστές. Εδώ θα αρκεστούμε να κατονομάσουμε ορισμένους από αυτούς, θεωρώντας αυτονόητο ότι είχαν προσωπικές συλλογές βιβλίων, έστω κι αν δεν διαθέτουμε στοιχεία. Ο Αμμώνιος, ένας γραμματικός που δραστηριοποιήθηκε στην Αλεξάνδρεια τον 4ο αιώνα, εγκατέλειψε την πόλη μαζί με τον επίσης γραμματικό Ελλάδιο, μετά την καταστροφή του Σεραπείου (391), και εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Ήταν παγανιστής και ιερέας του «πιθήκου κυνοκέφαλου». Ο ιστορικός Σωκράτης ο Σχολαστικός υπήρξε μαθητής του Αμμωνίου και κατέγραψε τα γεγονότα του 391 όπως τα περιέγραψε ο δάσκαλός του. Από την Αντιόχεια και από επιφανή οικογένεια κατάγεται ο Καλλιόπιος, μαθητής του Ζηνοβίου, ο οποίος μαζί με τον πατέρα του δίδαξαν στη σχολή του Λιβανίου στην Αντιόχεια. Κατείχε γνώσεις νομικής και γραμματικής και στην Κωνσταντινούπολη τον συναντάμε από το 390. Ο Chrestus, γραμματικός της λατινικής, κλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη (358) για να καλύψει τη θέση του Ευανθίου, συντάκτη των Σχολίων του Τερεντίου. Ο Δίδυμος, που γεννήθηκε στην Αίγυπτο, αναφέρεται ως διδάσκαλος και δίδαξε πιθανότατα με την ιδιότητα του γραμματικού στην Αντιόχεια από τη δεκαετία του 320 (ο Λιβάνιος υπήρξε ανάμεσα στους μαθητές του) και στη συνέχεια ολοκλήρωσε το διδακτικό του έργο στην Κωνσταντινούπολη. Από την Αίγυπτο επίσης κατάγεται και ο Ευδαίμων, γραμματικός ή σοφιστής, ποιητής και νομικός, που αρχικά δραστηριοποιήθηκε στην Ελούσα, στη συνέχεια πήγε στην Αντιόχεια, όπου συνδέθηκε στενά με τον Λιβάνιο, και κατέληξε στην Κωνσταντινούπολη το 360 ή τον επόμενο χρόνο. Κατά τη Σούδα συνέταξε ένα εγχειρίδιο που επιγράφεται Τέχνη γραμματική και μία Ονοματική ορθογραφία. Ο γραμματικός και ποιητής Ευγένιος ήρθε στην Κωνσταντινούπολη από την Αυγουστόπολη της Φρυγίας, τα χρόνια της βασιλείας του Αναστασίου Α΄(491-518), και μνημονεύεται ως συγγραφέας έργων σχετικών με την κωλομετρίαν των μελικών των τριών μεγάλων τραγικών. Ο Ελλάδιος, που είχε διατελέσει και ιερέας του Δία-Άμμωνος, είναι ένας ακόμη γραμματικός που εγκατέλειψε την Αλεξάνδρεια μετά το 391, για να συνεχίσει τη σταδιοδρομία του στην Κωνσταντινούπολη, όπου τιμήθηκε για τις πολύτιμες και πολύχρονες διδακτικές του υπηρεσίες και συνέταξε διάφορες πραγματείες, όπως η Έκφρασις φιλοτιμίας. Τέλος, στην Κωνσταντινούπολη δίδαξε και έγραψε ο Πρισκιανός, ο σπουδαίος αυτός γραμματικός της λατινικής που έδρασε στα χρόνια του Αναστασίου Α΄ και συνέταξε, μεταξύ άλλων, τη γνωστή γραμματική του (Isntitutio grammatical) σε δεκαοκτώ βιβλία, επιδιώκοντας να καθιερώσει στη λατινική τον τρόπο διδασκαλίας της ελληνικής γραμματικής, αλλά και να διορθώσει τα λάθη των προκατόχων του.

Για το διάστημα που προαναφέραμε, από τα μέσα του 4ου έως τα μέσα του 6ου αιώνα, γνωρίζουμε ότι στα πνευματικά κέντρα της Ανατολικής Αυτοκρατορίας δραστηριοποιήθηκαν με την ειδικότητα του γραμματικού τουλάχιστον εκατόν σαράντα πέντε δάσκαλοι, προσφέροντας με τη γνώση και τις βιβλιοθήκες τους τόσο στη διατήρηση της μνήμης της κλασικής γραμματείας, όσο και στη διάδοση της χριστιανικής λογοτεχνίας, όπως θα δούμε παρακάτω (Βιβλ. III, 46-51).

Ιστορικό πλαίσιο: Βυζαντινή Εποχή
Αναφέρει: Πρόσωπα
Βιργίλιος (Πόπλιος Βιργίλιος Μάρων), συγγραφέας
Σωκράτης, φιλόσοφος
Τυχικός, δάσκαλος
Λιβάνιος, ρήτορας
Βιβλιοθήκες
Βιβλιοθήκη του Σεραπείου
Εικόνες
Μια από τις προτομές και πορτρέτα φιλοσόφων και ανθρώπων του πνεύματος, που κοσμούσαν αψιδωτό χώρο όμορης με το Σεβαστείο οικίας, η οποία λειτουργούσε και ως φιλοσοφική σχολή στην Αφροδισιάδα της Καρίας. Από την έκδοση: R. R. Smith, «Late Roman philosopher portraits from Aphrodisias», JRS 80 (1990). (Φωτ. M. Ali Döğenci).
Προτομές και πορτρέτα φιλοσόφων και ανθρώπων του πνεύματος , που κοσμούσαν αψιδωτό χώρο όμορης με το Σεβαστείο οικίας, η οποία λειτουργούσε και ως φιλοσοφική σχολή στην Αφροδισιάδα της Καρίας. Από την έκδοση: R. R. Smith, «Late Roman philosopher portraits from Aphrodisias», JRS 80 (1990). (Φωτ. M. Ali Döğenci).
Άδεια χρήσης: In Copyright (InC)
Δικαιώματα: Το σύνολο του περιεχομένου του παρόντος διαδικτυακού τόπου αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία του Κ. Σπ. Στάικου και των συνεργατών του. Το εικαστικό υλικό προέρχεται από την προσωπική συλλογή του Κ. Σπ. Στάικου και ο ίδιος είναι κάτοχος των σχετικών δικαιωμάτων που απαιτούνται για τη δημόσια προβολή και διάθεσή του.
Εμφανίζεται στις συλλογές:Βιβλιοθήκες
Προβολή λιγότερων