Αριστέας, συντάκτης της «Επιστολής»

Το όνομα Αριστέας είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με μία Επιστολή,  η οποία εδώ και αιώνες εξάπτει τη φαντασία κάθε ιστορικού και βιβλιόφιλου, που καταπιάστηκε με την οργάνωση και την τύχη 37της Βιβλιοθήκης των Πτολεμαίων στην Αλεξάνδρεια, καθώς πρόκειται για μοναδικό ντοκουμέντο, που περιγράφει τις συνθήκες της ίδρυσης και τη φιλοσοφία της Οικουμενικής Βιβλιοθήκης στην Αλεξάνδρεια.

Η Επιστολή αυτή του Αριστέα (πρόσωπο φανταστικό μάλλον), που απευθυνόταν προς τον αδελφό του, υποτίθεται ότι συντάχθηκε στα χρόνια του Πτολεμαίου Β΄ του Φιλάδελφου (285/3-247 π.Χ.), ενώ στην ουσία γράφτηκε πολύ αργότερα, μεταξύ του 180 και 145 π.Χ., στα χρόνια δηλαδή του Πτολεμαίου Φιλομήτορα. Παρ’ όλες τις αμφισβητήσεις σχετικά με την αυθεντικότητα του κειμένου και ορισμένες ανακρίβειες που παρουσιάζει, αποτελεί ανεκτίμητη πηγή πληροφοριών, καθώς μαρτυρεί επίσης τις συνθήκες υπό τις οποίες διαμορφώθηκαν οι πρώτες πολιτισμικές επαφές των Ελλήνων με τους Ιουδαίους και αναφέρεται στη μετάφραση της Αγίας Γραφής από τους Εβδομήκοντα (Wendland, Arist.).

Ο Αριστέας, που ήθελε να θεωρείται ένας Έλληνας στην αυλή του Πτολεμαίου Β΄του Φιλαδέλφου, ήταν Εβραίος που ουσιαστικά «προπαγάνδιζε» την ελληνιστική παράδοση της ιουδαϊκής γραμματείας, με στόχο να ισχυροποιήσει τους πολιτισμικούς δεσμούς της εβραϊκής κοινότητας της Αλεξάνδρειας. (Hengel, Jud.) Κατά τον Αριστέα, λοιπόν, ο Δημήτριος Φαληρέας διαχειριζόταν τα ζητήματα της βιβλιοθήκης εν λευκώ, και παρουσίαζε στον Πτολεμαίο, στις τακτικές επιθεωρήσεις του, τα νέα αποκτήματα, ενημερώνοντάς τον για τη γενικότερη πορεία του εμπλουτισμού της Βιβλιοθήκης. (Ευσέβιος, Ευαγ. Πρ., VIII, 2-5.11) Από τις συναντήσεις αυτές είχαν συμπεράνει ότι, για να συγκεντρωθούν όλα τα βιβλία της οικουμένης στην Αλεξάνδρεια, θα χρειάζονταν περίπου 500.000 παπύρινοι ρόλοι. Για τον σκοπό αυτόν ο Πτολεμαίος άρχισε να αλληλογραφεί με όλους τους βασιλείς και τους ηγεμόνες της αυτοκρατορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ζητώντας να του αποστείλουν κάθε λογής σύγγραμμα που βρισκόταν στη βιβλιοθήκη και στα αρχεία τους.

Ο Πτολεμαίος ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την απόκτηση ολόκληρων βιβλιοθηκών και στις σχετικές αναφορές του ο Δημήτριος συμβουλεύει τον βασιλιά ότι πρέπει να γίνει άνοιγμα και προς τον ιουδαϊκό κόσμο. Επικαλείται την αυθεντία του Εκαταίου από τα Άβδηρα, συγγραφέα του Περί Αιγυπτίων, στο οποίο γίνεται λόγος και για την εβραϊκή ιστορία, και προτείνει όλα τα σχετικά βιβλία να βρίσκονται στα ράφια της Βιβλιοθήκης. Σε μιαν από τις επισκέψεις του Πτολεμαίου στη Βιβλιοθήκη, ο Δημήτριος τον πληροφορεί ότι οι κύλινδροι έφθαναν ήδη τους 200.000 και ότι η απόκτηση των βιβλίων των Εβραίων, όπως είχε ήδη συμφωνήσει ο βασιλιάς, θα απαιτούσε ελληνική μετάφραση από τα εβραϊκά και όχι, όπως επικρατούσε η άποψη, από τα συριακά.

Το κείμενο της Επιστολής υποτίθεται ότι γράφτηκε με την υπόδειξη του Αριστέα, αφήνοντας ταυτόχρονα να εννοηθεί ότι ο ίδιος είχε εισχωρήσει στην αυλή, και με τις διασυνδέσεις και τις γνωριμίες του κατόρθωσε να έχει λόγο και στα ζητήματα της Βιβλιοθήκης.

Η μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης από τους Εβδομήκοντα, κατά τον Αριστέα, κατέληξε να γίνει σύμβολο φιλίας του ελληνικού με τον εβραϊκό λαό, καθώς ο Πτολεμαίος με την απελευθέρωση περισσότερων από 100.000 Εβραίων της Αλεξάνδρειας, που είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι κατά την εκστρατεία στη Συρία, έδειξε τη μεγαλοψυχία του. Ως αντάλλαγμα γι’ αυτήν την κίνηση καλής θέλησης, ο Πτολεμαίος ζήτησε από τον πρωθιερέα της Ιερουσαλήμ Ελεάζαρ να αποστείλει έμπειρους Εβραίους ώστε να μεταφράσουν τα ιερά κείμενα. Ο Ελεάζαρ υπέδειξε ευχαρίστως στον Αριστέα, που είχε ταξιδέψει ειδικά για τον σκοπό αυτό στην Ιερουσαλήμ, έξι λογίους που προέρχονταν από φυλή του Ισραήλ. Ο Πτολεμαίος δέχτηκε την αντιπροσωπεία των Εβραίων με ιδιαίτερες τιμές, και στο συμπόσιο που ακολούθησε είχε την ευκαιρία να εκτιμήσει την ευρυμάθειά τους, συζητώντας με σχολαστικότητα πολλά και ποικίλα θέματα. Οι Εβραίοι μεταφραστές δεν εγκαταστάθηκαν στο Μουσείο, αλλά τους παραχωρήθηκε ένας χώρος στη νησίδα Φάρος, λίγο έξω από την Αλεξάνδρεια. Ο Δημήτριος έκανε τακτικές επισκέψεις και παρακολουθούσε με τους γραμματικούς του το μεταφραστικό έργο, το οποίο μάλιστα ολοκληρώθηκε ακριβώς σε εβδομήντα δύο ημέρες. Η Βιβλιοθήκη στην ολοκλήρωσή της, πάντα σύμφωνα με τα λεγόμενα του Αριστέα, δεν θα περιείχε μόνον όλα τα βιβλία της οικουμένης στο πρωτότυπο, αλλά έπρεπε να διαθέτει και την ελληνική μετάφρασή τους, ή έστω την περίληψή τους. Για τον σκοπό αυτόν επιστρατεύθηκαν ή κινητοποιήθηκαν ικανοί ξένοι, γνώστες της ελληνικής.

Η Επιστολή του Αριστέα, που διασώθηκε χάρις στον Ευσέβιο, Αρχιεπίσκοπο Καισαρείας, σε ένα Υπόμνημά του στις Κωμωδίες του Πλαύτου, που ανακάλυψε ο F. Ossen,  μας είναι γνωστή και σε μία παραλλαγή που περιέχεται στα Προλεγόμενα εις τον Αριστοφάνη του Ιωάννη Τζέτζη (Kaibel, Prol.). Η Επιστολή αυτή, επίσης, διασώθηκε και σε μία λατινική διασκευή των Προλεγομένων του Τζέτζη, που συντάχθηκε από άγνωστο Ιταλό ουμανιστή του 15ου αιώνα (Βιβλ. Ι, 169-174).

 

Ιστορικό πλαίσιο: Αρχαιότητα
Όνομα/Προσωνυμία: Αριστέας
Ιδιότητα/Αξίωμα: Συντάκτης της «Επιστολής»
Τόπος δράσης: Αλεξάνδρεια
Χρόνος δράσης: 3ος/2ος αι. π.Χ.
Αναφέρει: Πρόσωπα
Τζέτζης Ιωάννης, λόγιος
Ευσέβιος Παμφίλου, εκκλησιαστικός συγγραφέας
Πτολεμαίος Β΄ Φιλάδελφος, βασιλιάς της Αιγύπτου
Αριστοφάνης, κωμικός ποιητής
Εκαταίος από τα Άβδηρα, φιλόσοφος - ιστορικός
Δημήτριος Φαληρέας, πολιτικός - φιλόσοφος
Αλέξανδρος ο Μέγας
Αρχιτεκτονική
Η αρχιτεκτονική του Μουσείου της Αλεξάνδρειας
Εικόνες
Ο Αριστέας, χαλκογραφία από την έκδοση: Aristae, «Historia», Oxford 1692.
Αναφέρεται από: Πρόσωπα
Πτολεμαίος Β΄ Φιλάδελφος, βασιλιάς της Αιγύπτου
Δημήτριος Φαληρέας, πολιτικός - φιλόσοφος
«Πλειάδος» μέλη, φιλόλογοι
Ευσέβιος Παμφίλου, εκκλησιαστικός συγγραφέας
Άδεια χρήσης: In Copyright (InC)
Δικαιώματα: Το σύνολο του περιεχομένου του παρόντος διαδικτυακού τόπου αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία του Κ. Σπ. Στάικου και των συνεργατών του. Το εικαστικό υλικό προέρχεται από την προσωπική συλλογή του Κ. Σπ. Στάικου και ο ίδιος είναι κάτοχος των σχετικών δικαιωμάτων που απαιτούνται για τη δημόσια προβολή και διάθεσή του.
Εμφανίζεται στις συλλογές:Πρόσωπα
Προβολή λιγότερων