Μονή Βατοπεδίου

Η γραφική τοποθεσία της βορειοανατολικής πλευράς του Αγίου Όρους, όπου βρίσκεται η μονή Βατοπεδίου, ήταν πιθανότατα έδρα της αρχαίας πολίχνης Δίον. Οι κτιριακές εγκαταστάσεις της Μονής, που αρχίζουν από τη θάλασσα, φθάνουν ψηλά στον περίβολο που καθορίζει τα όρια της. Δυτικά και νοτιοδυτικά από τη Μονή απλώνεται πεδιάδα γεμάτη βάτους, από τους οποίους προφανώς πήρε και τόνομα της: Βατο-πέδιον, πεδιάδα των βάτων (Θησαυροί Δ, 12-20).

Η Μονή αυτή στο Άγιο Όρος, που συνδέεται κατά την παράδοση με τη διάσωση του γιου του Μεγάλου Θεοδοσίου, του Αρκαδίου, ιδρύθηκε μετά το 972 μ.Χ. και πριν από το 985, από τρεις μοναχούς που κατάγονταν από την Αδριανούπολη: τον Αθανάσιο, τον Νικόλαο και τον Αντώνιο, τους οποίους έστειλε στην περιοχή αυτή ο άγιος Αθανάσιος. Η βιβλιοθήκη της Μονής είναι πλουσιότατη σε χειρόγραφα, παλαιότυπα και έγγραφα. Η πρώτη ιστορική πηγή που μαρτυρεί τον χώρο που στεγαζόταν κατά τον 17ο αιώνα είναι το Προσκυνητάριο του Ιωάννου του Κομνηνού, το οποίο μας γνωστοποιεί πως η βιβλιοθήκη είχε διαμορφωθεί σε έναν χώρο πάνω από τον νάρθηκα, ενώ μια άλλη συλλογή βιβλίων φυλασσόταν στο σκευοφυλάκιο. Σήμερα, τα χειρόγραφα και ορισμένα παλαιότυπα θησαυρίζονται στον δεύτερο όροφο του Πύργου της Παναγίας, μαζί με τη συλλογή χειρογράφων της Σκήτης του Αγίου Δημητρίου (Lambetz, Βατ.). 

Η συλλογή χειρογράφων της μονής Βατοπεδίου αριθμεί 2.058 τίτλους, και περιλαμβάνει 26 περγαμηνά ειλητάρια και 9 σλαβικούς κώδικες. Ανάμεσα στους παλαιότερους κώδικες περιλαμβάνεται ένα vatopediΨαλτήριο του 1088 –το σημαντικότερο λειτουργικό βιβλίο μετά το Ευαγγελιστάριο. Η εικονογράφηση του Ψαλτηρίου δεν συνδέεται με τους ψαλμούς, αλλά με τον βίο του Δαβίδ και οι συγκεκριμένες μικρογραφίες που κοσμούν τον μικροσκοπικό κώδικα αποτελούν διακριτικό των αριστοκρατικών ψαλτηρίων. Ένα πολύτιμο χειρόγραφο που βγήκε από το βιβλιογραφείο της Μονής Βατοπεδίου είναι και η Οκτάτευχος του 13ου αιώνα, ένα από τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης με μεγάλους αφηγηματικούς κύκλους. Η Οκτάτευχος αυτή, που είναι ελλιπής, συνδέεται καλλιτεχνικά με τα χειρόγραφα που φιλοτεχνήθηκαν κατά τη διάρκεια της λατινικής κατοχής της Κωνσταντινούπολης· πρόκειται για πλούσια εικονογράφηση, που ξεχωρίζει από τους χρυσοποίκιλτους θώρακες των Αμορραίων βασιλέων μπροστά στον ένθρονο Ιησού του Ναυή. vatopediou15Ένας άλλος σπάνιος κώδικας, το Τυπικό του 1346, με τις προσευχές και τις ακολουθίες όλου του έτους, προέρχεται από βιβλιογραφείο της Μονής του Αγίου Ευγενίου της Τραπεζούντας και κοσμείται με πορτρέτα αγίων και απεικονίσεις μηνών. Χαρακτηριστικά ο Αύγουστος, τελευταίος μήνας του εκκλησιαστικού έτους, απεικονίζεται ως γεροντική μορφή με αρχαιοπρεπή χιτώνα, ξαπλωμένος σε καταστόλιστη στρωμνή. Τέλος, να μνημονεύσουμε το περίφημο χειρόγραφο με τα έργα του Πτολεμαίου και του Στράβωνος του 13ου/14ου αιώνα, το οποίο εκτός από την πλούσια διακόσμησή του, αντιπροσωπεύει το πληρέστερο χειρόγραφο του Στράβωνος. Η μεγαλόσχημη Γεωγραφική Υφήγησις του Πτολεμαίου περιλαμβάνει σαράντα δύο χάρτες των τριών ηπείρων (Ευρώπης, Β. Αφρικής και Ασίας) καλοσχεδιασμένους και με κάθε λεπτομέρεια, που περιέχουν σε μικρά ορθογώνια πλαίσια τα πολυάριθμα τοπωνύμια για τη θάλασσα, τα βουνά, τις πεδιάδες και τα ποτάμια. 

Για τη βιβλιοθήκη των εντύπων της Μονής, σε ό,τι αφορά τον τρόπο εμπλουτισμού της διά μέσου των αιώνων, είμαστε καλύτερα πληροφορημένοι χάρις στον Τριαντάφυλλο Ε. Σκλαβενίτη. KF 15Δύο αρχειακές μαρτυρίες, του τέλους του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα, καταδεικνύουν ενδιαφέρουσες πηγές πλουτισμού της βιβλιοθήκης –και μάλιστα η μία από την Ανατολή και η άλλη από τη Δύση: Ο διδάσκαλος Θεόδουλος Βατοπεδινός πεθαίνει στα Μουδανιά το 1789 και τα βιβλία του περνάνε στα χέρια του επιτρόπου Μητροπολίτη Προύσσης και αργότερα στον επίτροπο της Μονής στην Κωνσταντινούπολη (1790), για να καταλήξουν τελικά στη βιβλιοθήκη της μονής Βατοπεδίου. Ο Αβράμιος πάλι, αρχιμανδρίτης και εφημέριος στη Βιέννη, γράφει στη Μονή (1802) ότι απέστειλε με τον συνάδελφό του Προκόπιο Καρτσιώτη εκατό γρόσια και ένα σεντούκι έως τέσσερα καντάρια βιβλία αξιόλογα, να φυλαχθούν εις το Μοναστήριον. Ο R. Curzon, που επισκέπτεται τη Μονή το 1837, μαρτυρεί πως στη βιβλιοθήκη φυλάσσονταν 4.000 τυπωμένα βιβλία, κανένα όμως πολύ παλιό. Ωστόσο, τα έντυπα που συγκεντρώθηκαν στις βιβλιοθήκες της Μονής από το 1935 και παραμένουν ακαταλογράφητα ξεπερνούν τους 23.000 τίτλους. 

Αρχέτυπα δεν θησαυρίζονται στη βιβλιοθήκη του Βατοπεδίου και το αρχαιότερο τυπωμένο βιβλίο χρονολογείται το 1515: πρόκειται για μια Γραμματική του Θεοδώρου Γαζή, που τυπώθηκε vatopedi2στη Φλωρεντία από το εργαστήρι του Φιλίππου Ιούντα. Ξεχωρίζουν, ανάμεσα στον τεράστιο αριθμό εντύπων, δύο έργα Ελλήνων πρωτοτυπουργών του 16ου αιώνα, του Ζαχαρία Καλλιέργη και του Αρσενίου Αποστόλη· πρόκειται για τις Εκλογές του Θωμά του Μαγίστρου (Ρώμη, 1517) και τα Σχόλια στην Ιλιάδα του Ομήρου, με την εκδοτική επιμέλεια του Ιανού Λάσκαρη, που τυπώθηκαν στο τυπογραφείο του Ελληνικού Γυμνασίου της Ρώμης, το 1517 επίσης. Πολύτιμα και σπάνια βιβλία είναι και η δεύτερη έκδοση των Επιγραμμάτων του Μάξιμου Πλανούδη, που τυπώθηκε στο τυπογραφείο του Άλδου στη Βενετία το 1521, αλλά και ο Θησαυρός της Ελληνικής Γλώσσης, του Ερρίκου Στεφάνου, που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 1572. Να μνημονεύσουμε εδώ και το σπανιότατο αντίτυπο που διασώζεται από την Προφητεία του Ιερομονάχου Αγαθαγγέλου, το οποίο δήθεν τυπώθηκε στην Αγαθούπολη: ένα βιβλίο που αποδίδεται στον Ρήγα Βελεστινλή και τυπώθηκε στη Βιέννη το 1790 ή έναν χρόνο αργότερα (Curzon, Visits).

 

 

 

 

 

Επωνυμία: Βιβλιοθήκη Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπεδίου
Ιστορικό πλαίσιο: Βυζαντινή Εποχή
Τόπος ίδρυσης: Άγιο Όρος
Τόπος λειτουργίας: Άγιο Όρος
Χρόνος ίδρυσης: 972-985
Αναφέρει: Πρόσωπα
Γαζής, Θεόδωρος, λόγιος
Λάσκαρης, Ιανός, λόγιος
Μανούτιος, Άλδος, τυπογράφος
Εικόνες
Άποψη της βιβλιοθήκης της Μονής Βατοπεδίου στον άνω όροφο του Πύργου της Παναγίας (Φωτογραφικό Αρχείο Ιεράς Μονής Βατοπεδίου).
Εσωτερική αυλή Μονής Βατοπεδίου του Βασίλειου Χατζή.
Είσοδος Μονής Βατοπεδίου, Τάσος Λουκίδης, λάδι σε μουσαμά, 1915.
Μονή Βατοπεδίου, Λυκούργος Κογεβίνας, λάδι σε μουσαμά.
Η Μονή Βατοπεδίου στο Άγιον Όρος. Χαρακτικό από την έκδοση: Vogüé, Eugène-Melchior de, « Syrie Palestine, Mont Athos Voyage aux pays du passé», Troisième édition, Plon Nourrit, Παρίσι, 1887.
Άδεια χρήσης: Αναφορά Δημιουργού - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές (CC BY-NC-ND 4.0)
Δικαιώματα: Το λήμμα αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία της ομάδας ανάπτυξης του ψηφιακού χώρου «Περί Βιβλιοθηκών».
Εμφανίζεται στις συλλογές:Βιβλιοθήκες
Προβολή λιγότερων
Εικαστικό Υλικό
Προβολή λιγότερων