Έρασμος, λόγιος

Ο Έρασμος θεωρείται ως ο κατεξοχήν εκπρόσωπος του λεγόμενου χριστιανικού ουμανισμού – αν δεν είναι αυτός που έθρεψε όσο κανένας άλλος την ιδέα της ζεύξης του αρχαίου πνεύματος με τη Βίβλο και τη χριστιανική ευσέβεια. Εδώ θα τον προσεγγίσουμε ως απόστολο του ελληνορωμαϊκού βιβλίου σε σχέση με το χριστιανικό, κάτι που συμβολίζεται από τις εκδόσεις των Adagia (Παροιμίες).

Η βιβλιοθήκη του Έρασμου. Η βιβλιοθήκη του Έρασμου έχει αποκαλυφθεί, δηλαδή τα βιβλία που είχε στην κατοχή του τις παραμονές του θανάτου του, και έχει εκτιμηθεί το περιεχόμενό της (erasmos3Husner, Bibliothek · Armandi, Erasmo). Έτσι, θα επιχειρήσουμε εδώ να συμπορευθούμε στην εκδοτική του διαδρομή μέσα από τα χειρόγραφα, τα έντυπα και το υλικό γενικότερα που είχε στη διάθεσή του για να επιτελέσει το συγγραφικό του όραμα. Πρόκειται για ολόκληρο πνευματικό θησαυρό, ο οποίος πέρασε από τα χέρια του ποικιλότροπα: επισκέψεις σε ιδιωτικές, πανεπιστημιακές, αλλά και μοναστηριακές βιβλιοθήκες, αυτόγραφά του και αντίγραφα που έγιναν για λογαριασμό του, αντίτυπα των εκδόσεων που επιμελήθηκε και βιβλία που απέκτησε ως δώρα ή δάνεια της ουμανιστικής κοινότητας όλης σχεδόν της Ευρώπης.

Μία πρώτη αναφορά του Έρασμου σχετικά με τον κόσμο του βιβλίου ανιχνεύεται στην επιστολή του προς τον P. Winckel, τον οποίο προτρέπει να μην πουλήσει τα χειρόγραφά του. Εκτενέστερη όμως αναφορά για τα βιβλία που είχε ο Έρασμος στην κατοχή του και υποστήριζαν τις σπουδές του υπάρχει στην επιστολογραφία του προς τον ποιητή και θεολόγο Corneille Gérard. Στις επιστολές αυτές γίνεται λόγος για τις προτιμήσεις του στην ποίηση και την πεζογραφία και μνεία στους Βιργίλιο, Οράτιο, Οβίδιο, Ιουβενάλη, Στάτιο, Μαρτιάλη, Λουκανό, Τίβουλλο, Πέρσιο και Κλαυδιανό, αλλά και στους Κικέρωνα, Σαλλούστιο, Κοϊντιλιανό και Τερέντιο (οι κωμωδίες του κυκλοφορούσαν και σε μορφή πεζού λόγου). Αναφορικά με τους γραμματικούς κανόνες που καθορίζουν το λατινικό ύφος, όπως ο ίδιος ομολογούσε, το Elegantiae του L. Valla, δεν συγκρινόταν με τίποτε αντίστοιχο.

Οι γνώσεις του Έρασμου δεν περιορίζονταν στους Λατίνους ποιητές και πεζογράφους, τα ελληνικά παραθέματα που συχνά συναντούσε στα έργα του Κικέρωνα, erasmos10όπως στο Ad familiares, κέντρισαν το ενδιαφέρον του να μελετήσει την ελληνική γλώσσα. Σε επιστολή του από το Steyn, ίσως το 1489, προς έναν φίλο, τον οποίο δεν κατονομάζει, κάνει λόγο για τον Αισχίνη, τον μαθητή του Σωκράτη, κάτι που προϋποθέτει ότι διέθετε αντίτυπο του Βίοι φιλοσόφων (Vitae et sententiae philosophorum) του Διογένη Λαέρτιου. Η λατινική μετάφραση των Βίων (Vitae) του Ambrogio Traversari είχε τυπωθεί στη Ρώμη από τον G. Lauer, ήδη γύρω στο 1472. Μέσα από το σύγγραμμα αυτό ο Έρασμος γνώρισε τους αρχαίους φιλοσόφους και για πρώτη φορά διάβασε αποφθέγματα και γνωμικά που χαρακτηρίζουν τη στάση τους, όπως και τους τίτλους των συγγραμμάτων που τους αποδίδονται και γοητεύθηκε από τον θείο Πλάτωνα, τον μέγα, όπως τον αποκαλεί.

Η επιστολογραφία του. Πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι οι αποδέκτες των επιστολών του, όπως και ένας ολόκληρος κύκλος ανθρώπων που καλλιεργούσαν τα ουμανιστικά γράμματα, αντάλλασσαν βιβλία διαμορφώνοντας έτσι μία κοινή βιβλιοθήκη. Σε επιστολή του Willem Hermansz προς τον Gérard (Steyn, αρχές του 1494 ίσως) τον πληροφορεί πως ανταποκρινόμενος στην επιθυμία του τού στέλνει τον Θουκυδίδη, και κάνει λόγο και για μια νέα αποστολή έργου του Γ. Τραπεζούντιου. Ίσως πρόκειται για τη Ρητορική του Αριστοτέλη, στη μετάφραση του Τραπεζούντιου, που είχε τυπωθεί στο Παρίσι, το 1475. Ὁ Hermansz πάλι, σε άλλη επιστολή του (Steyn, 1494) μνημονεύει τον Πλάτωνα, έχοντας προφανώς στη βιβλιοθήκη του είτε τα Άπαντά του, στη μετάφραση του M. Ficino (Φλωρεντία, 1485), είτε τις Επιστολές του, σε μετάφραση του L. Bruni (Παρίσι, π. 1474), είτε πιθανόν και την Απολογία Σωκράτους, που τυπώθηκε στην Μπολόνια από το 1475 περίπου, σε μετάφραση του Bruni πάλι, που συνοδευόταν και από τον διάλογο Γοργίας.

Ο κόσμος του βιβλίου του Έρασμου, εκτός από τη βιβλιοθήκη του μπορεί να ανιχνευθεί και από την έκδοση των: Adagia. Η πρώτη έκδοση των Adagia κυκλοφόρησε το 1500, με τον τίτλο Untitled 11042019 092008Adagiorum Collectanea, τυπώθηκε στο Παρίσι από τον G. Philippe και επανεκδόθηκε χωρίς προθήκες το 1505. Από όλες τις επανεκδόσεις των Adagia, σε καμία δεν εκφράζει από τον πρόλογό του τη φιλοσοφία σύνταξης της συλλογής παρά μόνο σ᾽ αυτήν που απευθύνει ο Έρασμος στον κόμη W. Mountjoy, όπου εκθέτει και όλη την εκδοτική προπαρασκευή του εγχειρήματος. Ανοίγει τον πρόλογό του εκθέτοντας στον Mountjoy τον πόνο του, καθώς ταλαιπωρημένος από την κακή υγεία του δεν είχε δυνάμεις να πιάσει στα χέρια του ούτε ένα βιβλίο. Ωστόσο, υπακούοντας στα κελεύσματα του Πλίνιου, που θεωρούσε χαμένο χρόνο οποιαδήποτε ενέργεια δεν ήταν αφιερωμένη στη μελέτη, δεν επέτρεψε στην αρρώστια να σταθεί εμπόδιο στα σχέδιά του. «Έτσι, έβαλα στην άκρη τα κείμενα που απαιτούσαν βαθύτερη και πιο προσεκτική προσέγγιση, και άρχισα να περιδιαβάζω πονήματα διαφορετικών συγγραφέων και να αλιεύω αποσπάσματα, σαν ανθύλλια κάθε είδους, για να φτιάξω ένα είδος γιρλάντας, με τις αρχαιότερες και πιο αξιομνημόνευτες παροιμίες δηλαδή τα γνωμικά-αποφθέγματα.

»Το γνωμικό έχει μεγάλη δύναμη, είτε συντάσσεσαι με το περιεχόμενό του, είτε το χρησιμοποιείς ως μέσο υπεράσπισης σε μία λεκτική διαμάχη, είτε ως βατήρα υπεράσπισης της γνώμης σου. Για να υποστηρίξω το σκεπτικό μου, να τονίσω εδώ πως σε παροιμιακό υλικό βρήκαν απάντηση και διάνθισαν τα συγγράμματά τους άτομα που στέκουν στο κέντρο του πνευματικού πανθέου της ανθρωπότητας. Έχει ο κόσμος να επιδείξει διανοούμενο ικανό να αναμετρηθεί με την ευγλωττία του Πλάτωνα, δείγμα πιο θείο από τη φιλοσοφία του; Πόσες παροιμίες και αποφθέγματα, σαν μικρά αστέρια, δεν κοσμούν τους διαλόγους του, Θεέ μου!»

«Από τους Λατίνους συγγραφείς κανένας, από όσο γνωρίζω, δεν καταπιάστηκε με τη σύνθεση ανάλογου έργου, όχι γιατί θεωρούσαν ότι δεν αξίζει μία τέτοια προσπάθεια, αλλά επειδή γνώριζαν ότι μία παροιμία δεν αρκεί σε μια συλλογή, αν δεν αποκαλυφθεί και σχολιαστεί το βαθύτερο νόημά της, που συχνά αντιπροσωπεύεται από δύο λέξεις και μόνο, διαφορετικά το εγχείρημα δεν έχει κανένα νόημα. Γελάμε, λόγου χάριν, με ένα σαρδόνιο γέλιο. Ο χαρακτηρισμός αυτός, που θα τον συναντήσουμε στις Επιστολές του Κικέρωνα, πόσες παρερμηνείες δεν έχει δεχθεί, σε τι λαβύρινθους λαθών έχει περιπλέξει τους σχολιαστές του; Αλλά εμείς, ως χριστιανοί, σε πόσα κείμενα του Ιερώνυμου, που διακρίνεται όσο κανείς άλλος για τη λογιοσύνη του, δεν θα συναντήσουμε παροιμίες και γνωμικά, που μάλιστα υπερτερούν αριθμητικά από όσα μπορεί να εντοπίσει κανείς περιδιαβάζοντας τις κωμωδίες του Μενάνδρου. Να μνημονεύσω εδώ χάριν του λόγου τις εξής: “Στείλε το βόδι στο σχολείο”, “ο χριστιανός Επίκουρος”, “ο Αρίσταρχος της εποχής μας”.

»Τα γνωμικά αυτά στολίζουν τα κείμενα ως ρήσεις που έχουν αναφορές στους χρησμούς του Μαντείου των Δελφών. Από στόμα σε στόμα πέρασαν στην προφορική παράδοση και αναδείχτηκαν από τη λαϊκή ποίηση· χαράσσονταν στα αετώματα των ναών· και συναντώνται σε όλη την Ελλάδα πάνω σε μαρμάρινες και χάλκινες στήλες ως δημόσια μνημεία: “Γνώθι σαυτόν”, “Αυτό που μας ξεπερνά δεν μας αφορά”. Αλλά ακόμη και στις Επιστολές των Αποστόλων και στα ίδια τα Ευαγγέλια θα συναντήσουμε συχνά παροιμίες, όπως, παραδείγματος χάριν: “Κύων ἐπιστρέψας ἐπί τό ἴδιον ἐξέραμα” [Απόστολος Πέτρος, Β´. 2β/22: «Σκύλος όπου γυρίζει στον εμετό του»], “Τραγουδήσαμε και χορέψατε”. Απομένει, πιστεύω, να καταγράψω τη μέθοδο που ακολούθησα στη σύνταξη μιας συλλογής χωρίς προηγούμενο.»

Adagia. «Ο τίτλος των Adagia αφήνει να εννοηθεί ότι ακολούθησα μηχανική μέθοδο, συλλέγοντας τον μέγιστο αριθμό παροιμιών με λεξικογραφικές προδιαγραφές, όπως παροιμίες της τάξεως:erasmos8 “Όσοι άνθρωποι, τόσες γνώμες”, αλλά δεν ήταν αυτό το σκεπτικό μου κατά τη σύνταξη του υλικού, καθώς δεν θεωρώ ότι κάθε αξίωμα αντιπροσωπεύει και μια παροιμία, όπως και κάθε παροιμία δεν είναι απαραίτητα και αξίωμα. Κατά δεύτερο λόγο, να προσθέσω εδώ ότι τα ρητά, είτε έχουν ενσωματωθεί στον καθημερινό λόγο, είτε αντιπροσωπεύουν δάνειο από τον θεατρικό κόσμο, είτε εξάγονται από αποφθέγματα σοφών, δεν άφησα να με κατακτήσουν χωρίς διάκριση, αντίθετα ακολούθησα το ελληνικό απόφθεγμα: “Ούτε όλα, ούτε παντού, ούτε από οποιαδήποτε προέλευση”.

»Η έκδοση αυτή των Adagia δεν απαίτησε μεγάλη δαπάνη [...] σκοπός μου ήταν να καταδείξω στο αναγνωστικό κοινό την τεράστια σημασία που έχει η αναγέννηση μιας αντίστοιχης λογοτεχνικής παράδοσης. Να διευκρινίσω εδώ ότι: αυτός πού θα μου υποδείξει τα λάθη μου, αρκεί να μη διακατέχεται από υστεροβουλία, θα έχει την ευγνωμοσύνη μου· αν ενεργήσει κακόβουλα, θα τον ακούσω παρά ταύτα. Σε αυτόν που θα κάνει κριτική για πράγματα που δεν κατανοεί, θα με ακούσει να του υπενθυμίζω το απόφθεγμα του Απελλή: “Τσαγκάρη, μην κρίνεις παρά τα παπούτσια”. Αυτός δεν πρόκειται να αποκομίσει τίποτα που να συνεισφέρει στην ευζωία του: δεν είναι γι’ αυτόν που γράφω!

»Ορίστε, αξιαγάπητε William, μία μακροσκελής επιστολή και παροιμιακή, και καθώς γράφω για αποφθέγματα, φοβάμαι πως κινδυνεύω να λησμονήσω το αρχαιότερο ρητό: “Μηδέν Ἄγαν”».

Περί αποφθεγμάτων. Η παράδοση των συλλογών με αποφθέγματα, ρητά και παροιμίες, ο «λόγος ὠφέλιμος ἐν τῷ βίῳ», όπως αναγράφεται στην έκδοση των erasmos6Adagia του 1523, μας γυρίζει αιώνες πριν και αναδεικνύει το βάρος που έδιναν και οι σπουδαιότεροι φιλόσοφοι σε αυτού του είδους τις συναγωγές. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης είχε συντάξει μία συλλογή Παροιμιών, η τύχη της οποίας παραμένει άγνωστη. Ο μαθητής του Κλέαρχου από τους Σόλους ακολούθησε το παράδειγμά του, όπως άλλωστε και ο διάδοχός του στην Περιπατητική Σχολή, ο Θεόφραστος, που τιτλοφόρησε το πόνημά του Περὶ Παροιμιῶν. Ο κύκλος των φιλοσόφων που ασχολήθηκαν με τις συλλογές αυτές κλείνει με τον Χρύσιππο. Κατά τους Αλεξανδρινούς χρόνους οι συναγωγές αυτές συγκεντρώθηκαν χάριν της φιλολογίας και όχι της φιλοσοφίας μάλλον, όπως αυτές που διασώθηκαν και υπογράφουν ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, ο Δίδυμος και ο Λούκιλλος από την Τάρρα (Κρήτη). Μεγάλη απήχηση είχαν οι συλλογές αυτές κατά την περίοδο της δεύτερης σοφιστικής, ενώ χρησιμοποιήθηκαν ως παραδείγματα σε λογοτεχνικά και ρητορικά συγγράμματα και γυμνάσματα από τον Λουκιανό και τον Λιβάνιο. Τα χρόνια του Έρασμου, ο πρώτος που επιχείρησε να αναβιώσει την λογοτεχνική αυτή παράδοση είναι ο στενός φίλος και συνεργάτης του Βησσαρίωνα, ο Μιχαήλ Αποστόλης. Επισκεπτόμενος τη Ρώμη, ο Μιχαήλ υποσχέθηκε στον γραμματέα του Έλληνα καρδινάλιου Gaspare Zacchi, επίσκοπο του Osimo, ότι θα επιμεληθεί μία συλλογή με αποφθέγματα και ρητά αρχαίων Ελλήνων.

Η πρώτη έντυπη έκδοση ελληνικών παροιμιών χρονολογείται από το 1497 και τυπώθηκε στη Φλωρεντία από τον B. Ricardinus για λογαριασμό του F. Giunta. Πρόκειται για μία επιτομή με αποφθέγματα και παροιμίες, που είχαν συλλέξει ο Δίδυμος και ο Λούκιλλος από την Τάρρα. Ο Δίδυμος δεν είναι άλλος από τον επονομαζόμενο Χαλκέντερο και το παροιμιακό υλικό που συγκέντρωσε κατέστη σύντομα εκπαιδευτικό εργαλείο για τις μελλοντικές γενιές.

Από τον πρόλογο των Adagia ο Έρασμος επιτίθεται παράλληλα κατά των σχολαστικών φιλοσόφων και θεολόγων, κατηγορώντας τους για άγνοια, αφού δεν γνωρίζουν τη σοφία και τα ηθικά διδάγματα που περιέχουν τα αποφθέγματα, τα γνωμικά και τα ρητά. Τονίζει μάλιστα ότι οι ρήσεις αυτές σφυρηλάτησαν γενιές και γενιές της ελληνορωμαϊκής παράδοσης, κάτι που δεν αγνόησαν οι προφήτες, οι απόστολοι και ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός, όπως μαρτυρούν οι παραβολές. Μετά την έκδοση αυτή, ο Έρασμος εισέρχεται στο κέντρο της σκηνής του ιταλικού ουμανισμού και από τις αράδες το προλόγου που αναφέραμε δεν παραλείπει να μνημονεύσει τους πρώτους του δασκάλους, οι οποίοι του εμφύσησαν τις ανθρωπιστικές ιδέες, τον Agricola και τον de Heek, ενώ αναφέρεται και στον E. Barbaro, τον Pico και τον Πολιτιανό για το εξαιρετικά οξυδερκές του πόνημα: Miscellaneae. Την ίδια εκείνη χρονιά, το 1501, εκδίδει το De officiis του Κικέρωνα, συμβάλλοντας έτσι ακόμη περισσότερο στη γενικότερη τάση για σύζευξη της αρχαίας σοφίας με τη χριστιανική πίστη (Βιβλ. V, 228-261).

 

 

 

Ιστορικό πλαίσιο: Αναγέννηση
Όνομα/Προσωνυμία: Ντεζιντέριους Εράσμους
Ιδιότητα/Αξίωμα: Λόγιος
Τόπος γέννησης: Ρότερνταμ
Τόπος θανάτου: Βασιλεία
Τόπος δράσης: Χάουντα
Ντέβεντερ
Παρίσι
Καίμπριτζ
Λονδίνο
Ρώμη
Χρόνος γέννησης: π. 1466
Χρόνος θανάτου: 1536
Χρόνος δράσης: 15ος-16ος αι.
Αναφέρει: Πρόσωπα
Τερέντιος Γναίος, γραφέας
Θεόφραστος, φιλόσοφος
Επίκουρος, φιλόσοφος
Βιργίλιος (Πόπλιος Βιργίλιος Μάρων), συγγραφέας
Βησσαρίων, καρδινάλιος - λόγιος - συλλέκτης βιβλίων
Αριστοφάνης ο Βυζάντιος, γραμματικός
Λουκιανός, σοφιστής - συγγραφέας
Δίδυμος από την Αλεξάνδρεια, φιλόλογος
Σωκράτης, φιλόσοφος
Πλάτων, φιλόσοφος
Διογένης Λαέρτιος, συγγραφέας
Αριστοτέλης, φιλόσοφος
Αρίσταρχος, γραμματικός
Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, φιλόσοφος - ιστοριογράφος
Λιβάνιος, ρήτορας
Ιερώνυμος Ευσέβιος Σωφρόνιος (Άγιος Ιερώνυμος), Πατέρας της Δυτικής Εκκλησίας
Οβίδιος, ποιητής
Οράτιος, ποιητής
Μαρτιάλης, επιγραμματοποιός
Εικόνες
Σελίδα τίτλου της έκδοσης των «Adagia», Βασιλεία, Johann Froben, 1523 (φωτ. Ν. Παναγιωτόπουλος).
Πορτρέτο του Έρασμου με την υπογραφή του Albrecht Dürer, «Cabinet des Dessins» (Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου).
Ο Έρασμος συγγράφοντας τα «Adagia». Παρασελίδιο σχέδιο του H. Holbein από την έκδοση του, «Laus Stultitae», Βασιλεία 1515.
Έρασμος, χαρακτικό του Albrecht Dürer.
Ο Έρασμος σε χαρακτικό που υπογράφει ο E. Scriven, το οποίο φιλοτεχνήθηκε με πρότυπο το πορτρέτο του G. Penn, που ανήκει στη βασιλική συλλογή της Αγγλίας Windsor.
Αναφέρεται από: Πρόσωπα
Budé Guillaume, λόγιος
Αικατερίνη της Αραγωνίας, βασίλισσα
Μουσούρος Μάρκος, λόγιος
Beatus Rhenanus, λόγιος
Ponce Constantino de la Fuente, θεολόγος
Reuchlin Johann, λόγιος
Μανούτιος Άλδος, τυπογράφος
Βιβλιοθήκες
Εθνική Βιβλιοθήκη Αυστρίας
Άδεια χρήσης: In Copyright (InC)
Δικαιώματα: Το σύνολο του περιεχομένου του παρόντος διαδικτυακού τόπου αποτελεί πρωτότυπη επιστημονική εργασία του Κ. Σπ. Στάικου και των συνεργατών του. Το εικαστικό υλικό προέρχεται από την προσωπική συλλογή του Κ. Σπ. Στάικου και ο ίδιος είναι κάτοχος των σχετικών δικαιωμάτων που απαιτούνται για τη δημόσια προβολή και διάθεσή του.
Εμφανίζεται στις συλλογές:Πρόσωπα
Προβολή λιγότερων
Εικαστικό Υλικό
Προβολή λιγότερων